Canllaw stiwardiaeth goed gymunedol

21-10-2025

Gwelsom fod sefydlu perthnasoedd a rhwydweithiau newydd yn eich helpu i nodi pwy arall sy’n weithgar yn eich cymuned, a ble mae egni a momentwm:

• Dod o hyd i’r trefnwyr cymunedol sy’n rhannu eich dyheadau
• Ymchwilio i grwpiau cymunedol lleol eraill sy’n hyrwyddo gwyrddu (e.e. grwpiau Cyfeillion Parciau a grwpiau gweithredu ar yr hinsawdd)
• Gwneud cysylltiadau â grwpiau lleol nad ydynt o reidrwydd yn canolbwyntio ar goed, ond sy’n deall y materion
• Wrth symud ymlaen gallwch adeiladu perthnasoedd ystyrlon hirdymor drwy ganolbwyntio ar ddiddordebau cyffredin a chreu partneriaethau tactegol sy’n cefnogi ei gilydd.

Dechreuwch drwy ddeall ble mae eich gweledigaeth bersonol yn gorgyffwrdd â gweledigaeth y gymuned ar gyfer eich cymdogaeth i ddod o hyd i’r tir cyffredin. Gallai fod yn fwy o gysgod, canopi gwyrddach neu gartrefi i fywyd gwyllt.

Nawr gallwch benderfynu ar rai nodau ac amcanion clir. Dechreuwch ar lefel hyper-leol gydag un gymdogaeth neu brosiect cydweithredol bach (e.e. plannu llond llaw o goed).

Dylai eich amcanion ganolbwyntio ar ddarparu’r hyn y mae pobl ei eisiau o goed a bod er budd pawb. P’un a yw hynny’n gwella ansawdd aer, cysgodi ac oeri neu harddu ardal, gall stiwardiaeth goed helpu i adeiladu cysylltiadau cymdeithasol, cynyddu llesiant corfforol a meddyliol pobl, ac annog rhannu sgiliau.

Mae’n bwysig cael perthynas waith dda gyda’ch awdurdod lleol. Yn ein profiad ni mae’n helpu i ddechrau drwy ddod i adnabod pwy ydyn nhw, sut maen nhw’n gweithio a beth gallwch chi ei gynnig iddyn nhw:

• Mynychu cyfarfodydd lleol a dod i adnabod eich cynghorwyr lleol
• Ymgyfarwyddo ag adrannau, nodau a blaenoriaethau eich awdurdod lleol a sut maen nhw’n gweithio ar hyn o bryd
• Cofrestru ar gyfer cylchlythyrau a’u dilyn ar gyfryngau cymdeithasol i glywed am gyfleoedd
• Dysgu sut mae coed yn cael eu plannu yn eich ardal leol (e.e. beth yw’r broses, pwy sy’n ymwneud â hi, faint o goed sy’n cael eu plannu bob blwyddyn, cyfradd goroesi coed dros yr ychydig flynyddoedd cyntaf, a beth sydd y tu ôl i hyn, ac a yw pobl leol yn ymwneud â’r broses?)
• Bod yn glir ac yn uniongyrchol am yr hyn rydych chi’n gofyn amdano
• Nodi sut y gallwch ychwanegu gwerth a bod o fudd i bobl leol – gan ddefnyddio map Sgôr Tegwch Coed Coed Cadw a data awdurdod lleol sydd ar gael
• Dangos sut y gallwch gefnogi neu ategu’r gwaith lleol y maent eisoes yn ei wneud, yn enwedig ar adeg pan fo cyllidebau, adnoddau a chapasiti yn gyfyngedig
• Gofyn i sefydliad lleol sydd â chyswllt sefydledig am gyflwyniad os oes angen
• Cadw’r sgwrs yn agored ac yn onest fel bod pawb sy’n ymwneud â hi yn gwybod beth i’w ddisgwyl

Gall y bartneriaeth rhyngoch chi a’ch awdurdod lleol fod o fudd i bawb sy’n ymwneud â hi. Mae ein perthynas â Chyngor Lewisham yn unigryw ac mae’n berthynas gadarn sydd wedi’i meithrin dros flynyddoedd lawer, gan adeiladu ymddiriedaeth a dylanwad ar y ddwy ochr.

Dyma rai enghreifftiau bywyd go iawn:

Sut rydym ni’n elwa
Mae ein hawdurdod lleol yn gofalu am gaffael a rheoli, gan gynnwys archebu’r coed, dal y contractau gyda chyflenwyr a chontractwyr, rheoli iechyd a diogelwch a rheoli risg, storio’r coed ar eu safle cyn plannu a dyrannu cyfran o’u cyllideb goed flynyddol tuag at y fenter hon. Gallant hefyd ystyried y gwaith yng nghyd-destun y cynllun hirdymor ar gyfer y stryd a’r ardal, megis datblygiadau adeiladu newydd, gwaith cyfleustodau a newidiadau i fesurau traffig.

Sut mae ein hawdurdod lleol yn elwa
Yn gyfnewid am hynny, rydym yn arbed arian i’n hawdurdod lleol drwy ddarparu gwasanaethau mewn nwyddau y byddai’n rhaid iddynt fel arall eu contractio allan. Mae ein gwirfoddolwyr yn ymwneud â’r broses gyfan, o ymgysylltu ac ymgynghori (gan gynnwys sganio safleoedd cyn plannu i helpu i benderfynu ar leoliadau addas) i fentrau gwyddoniaeth dinasyddion (lle mae pobl leol yn archwilio coed yn flynyddol ac yn cofnodi gwybodaeth werthfawr) i waith cynnal a chadw rheolaidd (gan gynnwys dyfrio wythnosol, tocio ffurfiannol ac archwiliadau iechyd coed). Yn ogystal ag arbed arian i’r cyngor, mae’r lefel hon o sylw i fanylion yn sicrhau bod dros 95% o’r coed rydym yn eu plannu yn goroesi.

Rydym yn codi arian i’r cyngor hefyd, gan ddod â miliynau o bunnoedd i mewn tuag at blannu coed ar dir awdurdod lleol a sicrhau eu bod yn goroesi.

Rydym hefyd yn darparu adnoddau drwy weithredu fel ‘coedwigwr cymunedol’; rôl sy’n cysylltu’r cyhoedd â’r cyngor ac yn helpu cyfathrebu i lifo rhwng y ddau. Rydym yn sefydliad sy’n wynebu’r cyhoedd yn fawr gyda hen enw da sy’n ymfalchïo mewn ymateb yn gyflym i breswylwyr a datblygu ei raglenni plannu yn seiliedig ar adborth preswyl, gan helpu i feithrin teimlad da rhwng y cyhoedd a’u hawdurdod lleol.

Rydym yn cynnig pob math o rolau gwirfoddoli y gellir eu teilwra i weddu i bobl â sgiliau, diddordebau ac amser sydd ar gael yn wahanol. O rolau ad hoc fel dyfrio yn yr haf i rolau parhaus fel Cynrychiolwyr Ardal sy’n gweithio gyda phreswylwyr a grwpiau lleol i drefnu plannu newydd.

Yn gyntaf, meddyliwch am beth i’w ddweud i ddenu gwirfoddolwyr:

• Annog pobl i gysylltu â byd natur ar garreg eu drws
• Eu hysbrydoli a’u grymuso i wella eu hardal leol
• Cyfathrebu’n glir y sgiliau, y profiad a’r amser sydd eu hangen
• Egluro’r gwahanol rolau sydd ar gael a pha effaith y byddant yn ei chael
• Rhoi’r opsiwn i ddechrau’n fach cyn gwneud ymrwymiad hirdymor
• Tynnu sylw at y buddion datblygiad personol ac adeiladu tîm

Nesaf, meddyliwch am ble i’w ddweud:

• Hyrwyddo cyfleoedd gwirfoddoli drwy eich rhwydweithiau
• Rhannu manylion am yr hyn sydd ei angen arnoch a pham ar grwpiau WhatsApp lleol
• Defnyddio eich cyfryngau cymdeithasol, cylchlythyrau, taflenni a gwefan eich hun
• Mynychu digwyddiadau cymunedol wyneb yn wyneb
• Rhestru digwyddiadau ar Eventbrite a rolau ar y Royal Voluntary Service
• Cysylltu â phreswylwyr lleol, trefnwyr cymunedol ac elusennau lleol sy’n rhannu eich gweledigaeth i weld a fyddant yn rhannu eich negeseuon drwy eu sianeli

Mae ein gwirfoddolwyr yn hapusach ac yn aros gyda ni yn hirach pan fyddwn yn blaenoriaethu eu llesiant a’u datblygiad. Mae llawer o’n gwirfoddolwyr Gofal Coed a’n Cynrychiolwyr Ardal wedi bod yn cyfrannu eu hamser yn rheolaidd ers blynyddoedd bellach, ac maent yn sylfaenol i’n llwyddiant.

Meddyliwch am roi rhywbeth yn ôl – cynnig cyfleoedd hyfforddi ac addysg, rhwydweithio, cymwysterau, bwyd a diod, treuliau, datblygu sgiliau a digwyddiadau cymdeithasol.

Meddyliwch am ddangos gwerth – dylunio siart weledol i ddangos sut mae rolau pawb yn cyd-fynd a sut mae eu cyfraniad yn cael effaith gadarnhaol ar eich nodau.

Meddyliwch am gefnogaeth reolaidd – cyfarfod wyneb yn wyneb i sicrhau eich bod chi’ch dau yn hapus â sut mae’r rôl yn mynd, beth sy’n cael ei ddisgwyl a lefel yr ymrwymiad.

Meddyliwch am fod yn hyblyg – gadael i bobl ddatblygu’r rôl yn eu ffordd eu hunain a theimlo ymdeimlad o rymuso ac ymreolaeth.

Meddyliwch am rannu gwybodaeth – rydym yn cynnig dysgu cymheiriaid a hyfforddiant arbenigol gan ein hymgynghorydd gofal coed i rannu gwybodaeth a sgiliau.

Meddyliwch am fuddsoddiad personol – uwchsgilio a hyfforddi pobl leol i sicrhau bod eich sesiynau gwirfoddoli mor hygyrch a chynhwysol â phosibl.

P’un a ydych chi’n siarad â gwirfoddolwyr, preswylwyr, grwpiau cymunedol neu’ch awdurdod lleol, gwnewch yn siŵr eich bod bob amser yn cyfathrebu mewn ffordd sy’n glir ac yn gynhwysol fel bod pawb sy’n ymwneud â hi yn gwybod beth sy’n digwydd.

Mae cyfathrebu da hefyd yn golygu bod yn ofalgar ac yn ymgysylltu, gwrando ac gweithredu ar ymholiadau yn gyflym a bod yn hael gyda’r offer a’r gefnogaeth rydych chi’n eu rhannu gyda phobl.

Dyma rai o’r gwahanol ffyrdd rydym yn cyfathrebu:

• Gwasanaeth e-bost awtomataidd wedi’i gysylltu â rhagolygon y tywydd i annog dyfrio coed yn ôl yr angen
• Cylchlythyr misol gydag adran gyngor reolaidd ‘Cornel Gofal Coed’ ar gyfer gwirfoddolwyr a cheisiadau dyfrio
• Grwpiau WhatsApp sy’n cysylltu preswylwyr â grwpiau gwirfoddol lleol a chontractwyr plannu â swyddfa goed y cyngor
• Marciau gweledol ar goed sy’n cael eu dyfrio er mwyn osgoi dyblu e.e. rhuban neu negeseuon wedi’u hysgrifennu â llaw ar bolion coed
• Sgyrsiau a gweminarau am ddim (e.e. Trees and Design Action Group, The Tree Council) a rhannu’r wybodaeth hon ar draws eich rhwydweithiau drwy gefnogaeth cymheiriaid
• Teithiau cerdded lleol i sgwrsio am yr hyn sydd yno, beth sydd ar goll a beth yr hoffech ei weld
• Ffurflenni adborth lle gall pobl wneud sylwadau neu godi pryderon (mae ein hymatebion cyflym yn helpu i adeiladu ymddiriedaeth)
• Cyfarfodydd rheolaidd wyneb yn wyneb ac ar-lein i rannu newyddion a chydlynu camau gweithredu
• Pecynnau gwybodaeth i wirfoddolwyr newydd (gan gynnwys awgrymiadau ar gyfer cynnal ymgynghoriadau lefel stryd, cyngor cyllido torfol, ffeithluniau y gellir eu rhannu, adnoddau ysgrifenedig a thaflenni hyfforddi).

Gorau po fwyaf wedi’u teilwra yw eich ceisiadau ariannu. Chwiliwch am grantiau a fydd yn ariannu stiwardiaeth gymunedol a dywedwch stori gryno am y buddion penodol y gallwch eu cynnig.

Pethau eraill i feddwl amdanynt:

• Gyda phwy y gallech chi bartneru mewn ceisiadau ariannu?
  – Gallech bartneru â’r cyngor lleol gyda nhw fel y prif ymgeisydd
  – Neu gallech bartneru â’r cyngor lleol gyda chi fel y prif ymgeisydd (os yw’n grant sydd ond yn agored i elusennau a sefydliadau cymunedol)
  – Neu efallai y gallwch chi hefyd bartneru ag elusennau neu sefydliadau cymunedol eraill ar gyfer ceisiadau am grantiau

• A ydych wedi ystyried eich holl gostau, gan gynnwys rheoli prosiect i gydlynu stiwardiaid lleol a chanolbwyntio ar ymgysylltu a datblygu cymunedol? Dros y blynyddoedd, rydym wedi datblygu model gwirfoddoli ar gyfer dyfrio a chynnal ein tirlun coed lleol sy’n arbed yr arian cynnal a chadw a fyddai fel arall yn mynd i gontractwyr allanol. Gall yr arian hwn nawr ariannu cydlynwyr gwirfoddolwyr i ymgysylltu a grymuso cannoedd yn rhagor o ‘warcheidwaid’ a phobl leol i ofalu am eu coed cymdogaeth – gan luosi’r buddion cymdeithasol y mae plannu coed yn eu darparu.

Unwaith y bydd eich prosiect ar waith, daliwch ati i siarad â phobl leol am eu syniadau a’u pryderon. Mae hyn yn eich galluogi i ddatblygu a mireinio eich gweithgareddau wrth i chi fynd ymlaen. Ac i sicrhau eich bod yn tyfu i’r cyfeiriad y mae pawb ohonoch am fynd, gallwch barhau i fonitro ac asesu gan ddefnyddio offer gwerthuso creadigol fel sgyrsiau a chyfweliadau wyneb yn wyneb, trafodaethau grŵp, astudiaethau achos a thystebau yn ogystal â thynnu lluniau, fideos ac arolygon.

Cofiwch rannu eich canlyniadau i ddangos sut rydych chi’n gwneud gwahaniaeth, daliwch ati i rannu eich neges yn eang a byddwch yn agored am eich llwyddiannau a’ch heriau.

• Moulsecoombe Forest Garden – elusen fach ar gyrion Brighton sy’n cysylltu pobl â garddio, bwyd, a byd natur mewn amrywiol ffyrdd.
• Valentines Park Forest Garden – gofod paramaethu ffynnu a grëwyd ac a ofalir amdano gan wirfoddolwyr o Transition Town Ilford.
• Forest Farm Peace Garden – gardd a pherllan yn Hainault, Llundain sy’n cysylltu pobl â byd natur a’u cymuned drwy raglenni iechyd meddwl ac amgylcheddol.
• Plot 163a & b – rhandiroedd Gardd Fforest newydd eu sefydlu yn Hertford, sy’n cynnig gweithdai ar gais.
• Oxford Forest Garden – Gardd Fforest aeddfed, dros 5 mlynedd oed, gyda choed ffrwythau a chnau, cyrens, gwrychoedd a chors.
• Plymouth Tree People – hyrwyddo buddion coed mewn strydoedd, parciau, ysgolion a mannau cyhoeddus, gan helpu pobl i blannu mwy o goed i greu dinas wyrddach, iachach a mwy prydferth.
• More Trees Bath and North East Somerset – plannu a thyfu coed o darddiad lleol ar draws ardal Caerfaddon a Gogledd Ddwyrain Gwlad yr Haf.
• Forest Rising – cynllun i bobl ifanc wrth wraidd Fforest Gymunedol Plymouth a De Dyfnaint, gyda gweithdai, hyfforddiant a digwyddiadau yn ymwneud â fforio, plannu coed, casglu hadau, gofal dilynol i goed a mwy.
• Tree Musketeers – gwirfoddolwyr yn tyfu, plannu a gofalu am goed yn Hackney, Llundain.

• Bulwell Forest Garden – tyfu bwyd, ardaloedd bywyd gwyllt, perllan gymunedol a chegin awyr agored ar hen dir segur ym maestrefi gogleddol Nottingham
• Bordesley Green Forest Garden – fforest fwyd gymunedol yn Birmingham sy’n gweithio i hyrwyddo cynhyrchu bwyd dinesig adfywiol a chydweithio cymunedol.
• Highbury Orchard Community – perllan gymunedol yn ne Birmingham gyda choed ffrwythau, ffrwythau meddal a pherlysiau lluosflwydd gyda sesiynau llesiant a natur i deuluoedd ac oedolion.
• Birmingham Tree People – plannu a sefydlu coed newydd yn y ddinas, gan eiriol dros bob coeden ar draws Birmingham a gweithio’n uniongyrchol gyda chymunedau ar gyfer mwy o degwch coed.
• Fruit & Nut Village – elusen wedi’i lleoli yn Birmingham, sy’n tyfu perllannau a mannau bwyd lluosflwydd, ac yn gweithio gyda chymunedau lleol i ddatblygu ystod o dirweddau bwytadwy.

• The Northern Forest – gofalu am goetiroedd o Lerpwl i Hull, gydag uchelgais i sefydlu o leiaf 50 miliwn o goed newydd a darparu buddion economaidd, iechyd, natur a hinsawdd i’r ardaloedd sydd â’r angen mwyaf
• St Nicks – plannu coed a gwrychoedd, gwella coetiroedd a phrosiectau creu dolydd coed fel rhan o Goridorau Gwyrdd Efrog.
• York Tree Wardens – grŵp gwirfoddol gweithgar sy’n gofalu am goed yn y gymuned leol.
• Community Forest Trust – cefnogi gwaith sefydliadau sy’n gwella’r amgylchedd a thirweddau yn y Gogledd Orllewin a thu hwnt.
• Urban Forest – mudiad cymunedol wedi’i leoli yn Ne Manceinion sy’n creu pocedi o goetiroedd dinesig ar gyfer bywyd gwyllt.
• City of Trees – elusen Fforest Gymunedol ym Manceinion Fwyaf, yn plannu coed er budd pobl, natur a’r blaned.
• Seacroft Forest Garden – gofod gwyrdd cymunedol yn Leeds, a grëwyd gyda ffocws ar dyfu ffrwythau a llysiau.
• Mersey Forest – Fforest Gymunedol Swydd Gaer a Glannau Merswy, yn tyfu ac yn gofalu am goed a choedwigoedd o amgylch dinasoedd, trefi a phentrefi.
• White Rose Forest – yn gweithio gyda thirfeddianwyr, ffermwyr a chymunedau i blannu coed ar draws Gogledd a Gorllewin Swydd Efrog.
• Forus Trees – cydweithfa gweithwyr a sefydliad nid-er-elw sy’n lliniaru effeithiau newid hinsawdd ac yn adfer biodrywiaeth yn nyffryn Calder a thu hwnt.
• Baildon Tree Planting Partnership – plannu coed ar draws tref Baildon yng Ngorllewin Swydd Efrog, gyda chefnogaeth Cyngor Tref Baildon a Fforest Bradford.
• Yorkshire Community Woodland Society – hwyluso perchnogaeth gymunedol a mynediad i goetiroedd, a rheoli coetiroedd yn gynaliadwy i wella biodrywiaeth.
• Bedford Fields Community Forest Garden – gardd mynediad agored yn Leeds, gyda ffocws ar arddio fforestydd fel dewis arall i gynhyrchu bwyd.
• Cleavley Community Forest Garden – canolbwynt cymunedol lleol yn Salford sy’n cynnig rhaglenni iechyd a llesiant a ddarperir gan y fenter gymdeithasol Incredible Education.
• Prestwich Clough Forest Garden – coetir dwy erw i’r gogledd o Fanceinion, a reolir gan grŵp cymunedol Prestwich & District Incredible Edible.
• Fartown Forest Garden – grŵp o bobl leol sy’n plannu coed a ffrwythau i bawb eu mwynhau.
• Hendon Regenerative Culture Garden – sawl llain o dir rhandir yn Sunderland a ofalir amdanynt o dan Foeseg ac Egwyddorion Paramaethu ac a reolir ar gyfer llesiant cymunedau lleol a bywyd gwyllt.
• East Marsh United – grŵp cymunedol sy’n cynyddu coed a gwyrddni yn East Marsh, Grimsby.

• Cyfoeth Naturiol Cymru – yn cynnig help a chefnogaeth gyda chreu coetiroedd ar draws Cymru
• Coed Caerdydd – rhaglen 10 mlynedd i gynyddu nifer y coed yng Nghaerdydd, gan gefnogi strategaeth newid hinsawdd Un Blaned y ddinas.
• Orchard Cardiff – grŵp cymunedol nid-er-elw sy’n helpu pobl i gynaeafu, rhannu a mwynhau ffrwythau sy’n cael eu tyfu’n lleol.
• Swansea Tree Forum – gwirfoddolwyr a sefydliadau sy’n awyddus i ymwneud â phenderfyniadau rheoli coed yn y ddinas, i amddiffyn, cynnal a gwella gorchudd canopi coed.

• Future Woodlands Scotland – yn rhedeg Rhaglen Coedwigaeth Dinesig, gyda chyllid ar gyfer prosiectau plannu a gwyrddu sy’n helpu i roi coed lle mae eu hangen fwyaf ar draws yr Alban.
• Food Growing Story Map – gwybodaeth am gyfleoedd i gymryd rhan mewn tyfu bwyd a pherllannau cymunedol o amgylch Perth a Kinross, ynghyd â chyngor i’r rhai sydd â diddordeb mewn sefydlu prosiect tyfu bwyd newydd.
• Trees for Streets Glasgow – mae Cyngor Dinas Glasgow wedi partneru â Trees for Streets i’w gwneud hi’n haws i breswylwyr ariannu plannu coed mewn strydoedd ar draws y ddinas.
• Glasgow Tree Plan – mae Porth Cynllun Coed ar-lein yn gwahodd preswylwyr y ddinas i awgrymu lleoliadau ar gyfer plannu coetiroedd a blodau gwyllt.
• Tree Time – menter a sefydlwyd gan Edinburgh & Lothians Greenspace Trust, i blannu coed newydd mewn strydoedd, parciau a mannau gwyrdd, a helpu i ofalu am goed presennol a’u cynnal.
• Donkeyfield Orchard – perllan gymunedol yn Portobello, wedi’i phlannu a’i gweithio gan bobl leol, i ddarparu bwyd a dyfir yn lleol mewn ffordd sy’n bleserus, yn gymdeithasol ac yn gyfeillgar i’r amgylchedd.
• Inch Park Community Orchard – prosiect uchelgeisiol dan arweiniad y gymuned, sy’n cynnwys perllan ffynnu a sefydlwyd yn 2024 i ailgysylltu pobl â byd natur, cryfhau cysylltiadau cymunedol a chreu gofod y gall cenedlaethau’r dyfodol ei fwynhau.

• One Million Trees – mae Cyngor Dinas Belfast yn gweithio gyda phartneriaid y ddinas a chymunedau lleol i blannu miliwn o goed brodorol ar draws Belfast erbyn 2035.
• Belfast Hills Partnership – yn rhedeg y Prosiect Coetir, mewn partneriaeth â Choed Cadw, gan weithio i ailsefydlu ardaloedd o goetir yn y Bryniau a thu hwnt, rheoli coetiroedd a fflora presennol a gwella coridorau coetir.
• Reclaim the Commons Network – casgliad o brosiectau tyfu cymunedol yn ardal Cyngor Dinas Belfast sy’n gweithio i wneud newid cadarnhaol a gwella cyfathrebu rhwng tyfwyr a deneuwyr penderfyniadau.