13-10-2025
Dechreuwch arni gyda...
Astudiaeth Achos
©Lluniau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol Rebecca Hughes
Tyfu bwyd cymunedol yw’r syniad bod pobl leol yn gallu dod ynghyd i dyfu cynnyrch bwyd blasus mewn mannau yn y gymdogaeth.
Mae bwyd yn iaith fyd-eang, sy’n gallu pontio rhaniadau diwylliannol a chymdeithasol a dod â ni’n ôl at fyd natur a’r awyr agored. Canfu yr adroddiad diweddar hwn (Mai 2025) gan y prosiect Coronation Gardens for Food and Nature, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, fod gan hau a thyfu fel cymuned fuddion yn cynnwys:
Gall unrhyw un, unrhyw le ddechrau menter tyfu bwyd cymunedol. Gyda 85% o boblogaeth y DU yn byw mewn ardaloedd dinesig, mae pocedi o blotiau a gerddi a rennir yn ffordd syml i ddod â lliw, cysylltiad a byd natur i fannau llwyd, di-gariad ar stepen drws pobl.
Darllenwch ymlaen i glywed sut mae pobl ‘sy’n deall’ wedi plannu hadau tyfu bwyd cymunedol ble maent yn byw, a’r effaith gadarnhaol mae wedi’i chael ar y rhai o’u cwmpas.
Mewn rhanbarth diwydiannol hanesyddol yng ngogledd Caeredin, fe ddewch o hyd i Arddwyr Cymunedol Granton yn tyfu, coginio a bwyta bwyd gyda’i gilydd. Mae’r cyd-sylfaenydd, Tom Kirby, yn rhannu eu hanes.
©Garddwyr Cymunedol Granton
Yn 2010 fe wnaeth grŵp o gymdogion ar ystâd gyngor yn Granton, gogledd Caeredin, gyfarfod i gloddio darn o laswellt esgeulus ar gornel stryd. Plannwyd blodau a llysiau, a dechreuodd y preswylwyr hirsefydlog hyn sgwrsio. Lledodd y syniad a chrëwyd mwy o erddi cymunedol yma. Penderfynwyd ffurfio grŵp - Garddwyr Cymunedol Granton - i gydlynu ein gweithgareddau, rhannu dysgu a chael mynediad at adnoddau. Ariannwyd ein dwy flynedd gyntaf gan ddegpunt a roddwyd a 54c mewn darnau arian a gloddiwyd. Yna yn 2017, fe wnaethom ffurfioli ein gwaith a dod yn elusen.
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Rebecca Hughes
Roedd yn teimlo’n bwysig mwynhau ein cnydau gyda’n gilydd. Mae gan Granton ansicrwydd bwyd uchel, felly fe wnaethom wahodd y gymuned ehangach draw hefyd. Mae’r ymdeimlad o gymuned sydd wedi tyfu gyda dealltwriaeth, ymddiriedaeth a chyfeillgarwch ymhlith grŵp amrywiol dros brydau rheolaidd, yn anhygoel. Efallai ei bod yn anarferol bwyta gyda phobl y tu hwnt i’r teulu agos neu ffrindiau agos, ond wrth gronni sgiliau, blasau diwylliannol a’n cynnyrch ffres, rydym yn bwyta bwyd llawer blasusach (ac iachach) nag pe byddem yn bwyta yn ein fflatiau.
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Rebecca Hughes
Yn 2018 cawsom fynediad i ‘safle gwag’ lle roedd adeilad wedi’i ddymchwel. Ers hynny, mae dros 800 o bobl wedi helpu i’w drawsnewid yn ardd ffyniannus a man digwyddiadau awyr agored. Rydym yn cynnal sesiynau galw heibio wythnosol, yn agored i bawb, gyda chlybiau coginio a garddio a chinio cymunedol wythnosol am ddim. Mae pobl yn dod am lawer o resymau; i leihau straen, cymdeithasu, cael bwyd, cael dillad o’n ‘siop rad’, ymweld â’r ieir, dysgu am dyfu bwyd neu goginio, helpu yn yr ardd neu ddod o hyd i gymorth mewn argyfwng.
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Rebecca Hughes
Trwy ein gweithgareddau gardd rydym yn annog dealltwriaeth, parch a gofal tuag at fyd natur a’r bywyd gwyllt sy’n galw Granton yn gartref. O anifeiliaid anwes - gan gynnwys nifer syndod o grwbanod - i lygod y ddinas, gwyfynod, helyg ac abwyd, coed tir llwyd, glaswelltiroedd ymylon ffyrdd a chen toeau. Fel unrhyw gymuned mae gennym ddigon o broblemau; anwybodaeth, anghydraddoldebau, ac anghydbwysedd. Ond mae’r ardd yn fan gwytnwch, gofal a chreadigrwydd mawr ei angen lle mae pobl a byd natur yn ffynnu gyda’i gilydd.
©Garddwyr Cymunedol Granton
Rydym yn cael ein cefnogi gan elusen leol, ‘Scotland The Bread’, i hau gwenith treftadaeth yr Alban. Fe’n hysbrydolodd i ddechrau ‘Clwb Bara’ ad hoc, gan ddatblygu gyda’r galw i becws cymunedol wythnosol. Dylai’r bara gorau fod i bawb! Mae pobl yn talu beth y gallant – boed hynny ddim o gwbl neu ychydig yn ychwanegol i gefnogi ein gwaith. O ddechreuadau distadl ar gornel stryd, rydym ar fin hau tair erw eleni (2025) ar Fferm Lauriston gerllaw.
Efallai eich bod yn rhannu man gwyrdd ar ystâd, eisiau trawsnewid cornel esgeulus neu heb unrhyw dir o gwbl.
Efallai bod gennych sefydliad y tu ôl i chi, cefnogaeth grŵp lleol neu eich bod yn dechrau ar eich pen eich hun. Y newyddion gwych yw ei bod bob amser yn bosibl tyfu rhywbeth, beth bynnag fo’ch sefyllfa. O galon Granton, mae Tom yn rhannu’r 10 cynhwysyn yn ei rysáit ar gyfer llwyddiant.
Pan ddewch o hyd i ychydig o dir y credwch y gallech dyfu bwyd arno, mae’n bwysig cloddio am ragor o wybodaeth a gwirio ei fod yn iawn i chi:
Bwyd i’r meddwl: mae ‘garddio gwerila’ yn un ffordd o ddangos bod eich syniad yn gweithio, gwella ardal, gwneud i bobl wenu, adeiladu ewyllys da a chael cefnogaeth.
Bwyd i’r meddwl: os oes siawns y bydd tîm torri gwair yn dod heibio, amddiffynwch eich plannu trwy gael gwared ar yr holl wellt o’r ardal rydych chi’n ei defnyddio yn amlwg iawn.
Bwyd i’r meddwl: gall awdurdodau lleol fod yn gallu eich helpu gyda phrofi pridd/cyngor.
Mae dŵr, tegellau a thoiledau yn hanfodol. Os oes gennych gyflenwad dŵr, gallwch bob amser fwydo’r planhigion rydych chi’n eu tyfu. Os oes gennych degell i wneud diodydd poeth, bydd gwirfoddolwyr yn hapusach. Os oes gennych doiled gerllaw, gall gwirfoddolwyr dreulio mwy o amser yn yr ardd gymunedol.
Gall fod ffyrdd o ddyfeisio’r holl bethau hyn, yn enwedig yn y tymor byr ac os yw gwirfoddolwyr yn lleol. Ond ar gyfer y tymor hir a phan fydd gwirfoddolwyr yn dod o unrhyw bellter, mae’r cyfleusterau sylfaenol hyn yn hanfodol ar gyfer tyfu bwyd cymunedol llwyddiannus.
Dechreuwch trwy dyfu rhywbeth, rhywle. Yn syml, gwneud y newid o dyfu dim i dyfu unrhyw beth yw’r allwedd i roi hwb i fomentwm. Os ydych chi’n ansicr a fydd rhywbeth yn gweithio, ceisiwch blannu swp bach ohono cyn i chi ymrwymo i fuddsoddi mwy o amser ac arian.
Byddwch bob amser yn agored i eraill ymuno â chi. Peidiwch â phoeni os yw rhai yn amheus ar y dechrau, cadwch wahoddiad agored a gwnewch iddo deimlo mai gardd pawb ydyw.
Os ydych chi’n dod ymlaen yn dda fel grŵp ac yn mwynhau beth rydych chi’n ei wneud, mae pobl yn fwy tebygol o fod eisiau ymuno. A phan fydd gennych nod cyffredin, mae’r teimlad da hwnnw’n tyfu ac yn ffynnu dros amser – gan eich helpu i ddatrys gwahaniaethau a gwrthdaro a chyflawni cynaliadwyedd a llwyddiant hirdymor.
Gall y weithred o drawsnewid man trwy greu gardd ddenu mwy o sylw lleol yn naturiol na chyhoeddiad llafar neu gyhoeddusrwydd ysgrifenedig. Yn enwedig pan fydd yn rhywle na fyddai pobl yn ei ddisgwyl.
Adeiladwch ar y cysylltiadau cyhoeddus cadarnhaol hyn trwy roi ffordd hawdd i’ch cynulleidfa newydd gysylltu â chi ac ymuno.
Bydd bod yn bresennol ar y safle tyfu ar yr un pryd bob wythnos yn sicrhau bod pobl yn gwybod ble i ddod o hyd i chi.
Mae cael caniau dyfrio llawn neu drywelion wrth law yn rhoi ffordd gyflym a syml i bobl ymuno â’r mudiad.
Cofiwch fod tyfu bwyd bob amser yn gyflawniad, hyd yn oed i dyfwyr medrus gyda’r seilwaith delfrydol. Felly mwynhewch bob llwyddiant a dathlwch nhw gyda’i gilydd.
Dyma’r ffordd symlaf o ddogfennu eich cynnydd ac mae’n ffordd bwerus o gyfleu beth rydych chi’n ei wneud.
Bwyd i’r meddwl: gallai postio eich lluniau ar gyfryngau cymdeithasol eich helpu i gyrraedd cynulleidfa hyd yn oed yn ehangach ac yn fwy amrywiol.
Gall lluniau hefyd fod yn ddefnyddiol ar gyfer olrhain sut mae eich gardd yn newid trwy’r tymhorau a’ch helpu i arsylwi beth sy’n gweithio a beth sydd ddim ar gyfer plannu yn y dyfodol.
Gwnewch benderfyniad gwybodus ynghylch a yw ffurfioli eich grŵp tyfu bwyd cymunedol yn iawn i chi trwy ystyried y manteision a’r anfanteision:
Grwpiau anffurfiol
Sefydliadau ffurfiol
Bwyd i’r meddwl: os penderfynwch ffurfioli, sicrhewch fod pawb yn deall bod hyn yn ymwneud ag elwa ar fwy o gyfleoedd a chapasiti ac nid am golli perchnogaeth.
Mae’r mudiad cyffrous, amrywiol a chreadigol hwn yn ymestyn ar draws y DU a llawer ymhellach. Mae llawer iawn i’w ennill trwy ddysgu oddi wrth eraill a rhannu gyda nhw. Mae yna hefyd gyfoeth o brofiad a chyngor i dynnu arno, gan gynnwys sefydliadau cymorth fel Social Farms & Gardens.
Nid oes un ffordd sy’n addas i bawb o dyfu bwyd blasus gyda’i gilydd. Dyma ragor o sefydliadau sy’n bwrw gwraidd yn eu cymunedau ar draws y DU.
Mae gan Incredible Edible weledigaeth i greu cymunedau caredig, hyderus a chysylltiedig trwy bŵer bwyd. Wedi’i sefydlu mewn tref farchnad yn y gogledd dros ddegawd yn ôl, mae Incredible Edible bellach yn ffederasiwn o dros 200 o Incredible Edible lleol. Gallwch ddod o hyd i’ch grŵp lleol trwy eu gwefan a chael mynediad at adnoddau i’ch cefnogi wrth sefydlu a rhedeg eich grŵp Incredible Edible eich hun.
Ymweld ag Incredible Edible
Mae Zebra Collective yn Plymouth yn gweithio tuag at gymdeithas gyfiawn a chynaliadwy trwy newid diwylliant, datblygu cymunedol, ymarfer myfyriol a hyfforddiant. Mae Clwb Tyfu, Coginio, Rhannu wythnosol Zebra yn hau llysiau i drawsnewid gardd eu canolfan gymdogaeth ar gyfer byd natur. Mae’n agored i bawb, gydag uchelgais i groesawu grwpiau sydd heb gynrychiolaeth ddigonol yn y gymuned fel ceiswyr lloches a ffoaduriaid yn enwedig.
Mwy am Zebra CollectiveMae Mafwa Theatre yn rhedeg grŵp garddio sy’n dod â ffoaduriaid, ceiswyr lloches a chymunedau sefydlog ynghyd yng nghanol Lincoln Green, Leeds. Ar un adeg yn faes chwarae segur, mae Gardd Gymunedol Roxby bellach yn fan gwyrdd ffyniannus sy’n agored i bawb, lle mae grŵp y ‘Lincoln Greeners’ yn mynd i’r afael â swyddi garddio tymhorol ac yn tyfu blodau a llysiau bob wythnos. Mae’r ardd yn darparu sefydlogrwydd, heddwch a chysylltiad diwylliannol, yn enwedig i’r rhai sy’n bell o’u cartref.
Cwrdd â’r Lincoln Greeners
Mae rhaglen tyfu trefol Octopus Community Network yn helpu i drawsnewid mannau nas defnyddir yn ddigonol yn erddi cymunedol bywiog, gan gysylltu preswylwyr trwy weithdai tymhorol a mentrau ecolegol. Wedi’i wreiddio yn amrywiaeth gyfoethog cymunedau Islington, mae’r rhaglen yn dathlu gwahanol ddiwylliannau a safbwyntiau. Mae ffocws cryf ar ailddefnyddio tir tai cymdeithasol ar gyfer tyfu bwyd a bioamrywiaeth, gyda “natur ar garreg ein drws, nid cyrchfan.” Wrth wraidd hyn mae’r Feithrinfa Blanhigion Gymunedol, sy’n meithrin rhwydwaith o dyfwyr cymdogaeth wedi’u hysbrydoli gan eu cymunedau.
Darganfod mwy am Octopus
Dechreuodd Earth in Common yng Nghaeredin fel mudiad cymunedol i adennill tir lles cyffredin esgeulus o fewn rhan leol. Bellach mae’n ‘dyddyn trefol’ ffyniannus, gyda digonedd o fannau tyfu bwyd sy’n cyflenwi caffis prysur ar y safle, marchnadoedd bwyd a ffermwyr rheolaidd a chyfleoedd dysgu. Mae ysbryd teuluol Earth in Common wedi’i wreiddio yn ei dreftadaeth tyddynnod yr Ucheldir, gan ddod â chymuned Leith ynghyd fel grym er daioni.
Mwy am Earth in CommonFe wnaeth Hannah Fields ysgogi cymuned Littleover, Derby i helpu i drawsnewid safle gwyrdd dwy erw a oedd wedi gordyfu ac a oedd wedi’i adael am fwy na dau ddegawd. Bellach mae’n darparu detholiad helaeth o ffrwythau a llysiau tymhorol i’r gymuned, Ysgol Goedwig a gweithgareddau i blant, sesiynau gwirfoddoli gardd a chaffi ar y safle. Wrth wraidd y cyfan mae cred ym manteision cysylltiad cymdeithasol, byd natur, llesiant cyfanrifol a chymuned.
Darganfod Hannah FieldsMae Horton Community Farm yng nghanol dinas Bradford yn ganolfan ar gyfer tyfu bwyd a gwytnwch cymunedol. Ar safle o randiroedd wedi’u gadael ochr yn ochr â phreswylwyr sy’n gofalu am eu rhandiroedd eu hunain, mae gan y fferm ardd therapi, man chwarae i blant, ardaloedd bywyd gwyllt, perllan, toiled compost, a chabanau ar gyfer storio. Mae’r mannau tyfu cymunedol yn dod â phobl sy’n ceisio lloches, y rhai ag anableddau dysgu, teuluoedd ifanc, pobl sy’n feichiog a phobl sy’n dymuno gwella eu hiechyd meddwl a chorfforol ynghyd.
Horton Community FarmCewch ysbrydoliaeth, syniadau a chyngor am ddim ar gyfer trefnu prosiect cymunedol neu ddechrau eich grŵp eich hun.
Mae gan Ganolfan Gymunedol yr Ymddiriedolaethau Bywyd Gwyllt ganllawiau syml gyda phopeth sydd angen i chi ei wybod am redeg grŵp tyfu, o yswiriant i fanciau, iechyd a diogelwch a mwy. Gwnaethpwyd y ganolfan yn bosibl diolch i Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol.
Mae’r ‘Canllaw Tyfu Gwyllt’ a grëwyd gan y Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew, yn llawn cyngor ymarferol ac awgrymiadau ar sut i sefydlu a rhedeg eich prosiect tyfu cymunedol eich hun.
Ymwelwch â RHS Space to Grow am argymhellion clir, ymarferol i helpu garddio cymunedol i ffynnu a goresgyn y rhwystrau y mae’n eu hwynebu.
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Rebecca Hughes
Mae Nature Towns and Cities yn dod â chyfoeth o wybodaeth, profiad a sgiliau a adeiladwyd gan brosiectau tebyg dros y blynyddoedd ynghyd.
Roedd Garddwyr Cymunedol Granton yn rhan o Nature Neighbourhoods.
Mae astudiaethau achos, offer a thechnegau o’r prosiect hwn ac eraill ar gael nawr trwy ein llyfrgell adnoddau. Cymerwch olwg ar rai o’r uchafbwyntiau.