Dewch i gwrdd â: Derek Hilton-Brown

20-04-2026

Bywydau gwyllt trefol

Astudiaeth Achos

Canllaw

Mae lonydd glas yn fwy na dim ond llwybrau, nhw yw rhydwelïau byd natur. Clywch gan y Walk Wheel Cycle Trust sut mae partneriaethau lleol yn helpu pobl a bywyd gwyllt i lifo, ffynnu a theimlo'n well ar hyd llwybrau sy'n gyfeillgar i fyd natur.
Adfer natur - Lonydd Gwyrdd

©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Chris Lacey

Mewn sgwrs â

Derek Hilton-Brown

Ecolegydd yn y Walk Wheel Cycle Trust

Rhan o

Bywydau gwyllt trefol

Yn y gyfres hon o gyfweliadau, mae arbenigwyr trefol yn rhannu eu profiadau, eu hawgrymiadau a’u syniadau i helpu mwy o bobl i fwynhau amser ym myd natur yn agos i’w cartrefi. Dewch y tu ôl i’r llenni gyda thimau awdurdodau lleol, arweinwyr y sector a sefydliadau cymunedol sydd ar genhadaeth i sicrhau newid parhaol ledled y DU.

Mwy ynghylch Bywydau gwyllt trefol
Mwy ynghylch Bywydau gwyllt trefol
A gnome in front of a plant in a pot.

Rhywle rhwng y gwyllt a’r gwaith llaw dynol

Mae Derek Hilton-Brown wedi treulio tri degawd yn gweithio mewn amrywiaeth o dirweddau ac wedi bod yn ecolegydd mewnol yn y Walk Wheel Cycle Trust ers bron i bum mlynedd. Ychydig o leoedd sydd wedi dal ei sylw cymaint â rhannau o Lôn Las Swydd Gaer a Deeside.

Pan gerddodd y llwybr am y tro cyntaf yn ystod asesiad ecolegol, gwelodd yr hyn y gallai eraill fod wedi’i fethu: cyfle hir, llinol i ailgysylltu pobl a bywyd gwyllt â’r cefn gwlad ehangach.

Yn ei eiriau ef, “Mae lonydd glas fel hyn yn fwy na llwybrau, maen nhw’n rhydwelïau o gynefinoedd sy’n gwnïo darnau o goetir, dôl a gwlyptir at ei gilydd a fyddai fel arall yn aros yn ynysig.”

Mae Lôn Las Swydd Gaer a Deeside wedi ysbrydoli llawer o bartneriaethau lleol rhwng y Walk Wheel Cycle Trust a sefydliadau sy’n rhannu gwerthoedd a diddordebau gwyrdd.

“Mae ecoleg yn ffynnu pan fydd pobl yn teimlo perchnogaeth o’u mannau gwyrdd, ac nid oes dim o’n gwaith yn digwydd ar ei ben ei hun” eglura Derek. “Rydym yn gweithio gyda llawer o bobl ymroddedig ac eiddgar ar hyd y Lôn Las a thu hwnt.”

O wirfoddolwyr ffyddlon i gysylltiadau awdurdodau lleol ar draws ffiniau, mae Derek yn siarad â ni am sut mae partneriaethau seiliedig ar le yn asgwrn cefn i’r coridor byw hwn, lle mae pobl a natur yn symud ochr yn ochr.

Dewch o hyd i’ch ‘marker ffordd’ o amgylch

Cyn i chi gychwyn, cliciwch ar y blychau isod am fewnwelediadau defnyddiol i'ch cadw ar y trywydd iawn.

1

Beth yw lôn las?

2

Beth yw Walk Wheel Cycle Trust?

3

Beth yw Lôn Las Swydd Gaer a Deeside?

Lonydd glas mewn niferoedd

Dyma daith olygfaol o rai o'r manteision y mae lonydd glas yn helpu i'w darparu ar hyd y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol.

85%

Y ganran o bobl sy'n defnyddio'r rhwydwaith sy'n dweud ei fod wedi eu helpu i fod yn fwy egnïol.

A oeddech chi'n gwybod bod manteision iechyd cerdded a beicio ar y Rhwydwaith yn helpu i osgoi bron i 8,000 o achosion o gyflyrau iechyd hirdymor difrifol bob blwyddyn?

Darllenwch yr adroddiad Llwybrau i bawb

588 miliwn

Nifer y teithiau ar hyd y rhwydwaith yn 2022-23, gan helpu i roi hwb i economi'r DU.

A oeddech chi'n gwybod bod astudiaethau'n dangos y gallai prosiectau seilwaith beicio a cherdded greu 32 o swyddi ar unwaith am bob £1 miliwn a fuddsoddir?

Darllenwch yr adroddiad Llwybrau i bawb

103 miliwn

Nifer y teithiau car a arbedwyd trwy gerdded, defnyddio cadair olwyn neu feicio ar y rhwydwaith.

A oeddech chi'n gwybod bod lonydd glas yn ‘sinciau carbon’ hanfodol (gan leihau ac amsugno 34,000 tunnell o garbon deuocsid i liniaru effeithiau newid hinsawdd)?

Darllenwch yr adroddiad Llwybrau i bawb

12,000

Nifer y cennin pedr a'r crocysau a blannwyd ar hyd Lôn Las Swydd Gaer a Deeside.

A oeddech chi'n gwybod bod plannu bylbiau yn cynyddu amrywiaeth bywyd planhigion fel y gall gloÿnnod byw a thrychfilod ffynnu?

Darllenwch fwy am y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol

Partneriaethau yn arwain y ffordd

Mae partneriaethau'r Walk Wheel Cycle Trust fel Lôn Las Swydd Gaer a Deeside ei hun – yn cysylltu pobl, natur a lleoedd gyda'i gilydd mewn ffordd sydd o fudd i bawb. Cliciwch i ddarllen pedair mantais allweddol Derek o weithio mewn partneriaeth, yna sgroliwch i lawr i ddarganfod sut olwg sydd arnynt ar y Lôn Las.

1

Grymuso pobl o'r tu mewn a'r tu allan

2

Hyrwyddo natur i bawb

3

Rhoi hwb i awdurdodau lleol

4

Cydweithio i sicrhau cyllid

Mantais partneriaeth 1: Grymuso pobl o'r tu mewn a'r tu allan

Mae Lôn Las Swydd Gaer a Deeside yn adeiladu pontydd parhaol rhwng byd natur a’r gymuned.

Mae gan y Walk Wheel Cycle Trust brofiad helaeth o gynnwys cymunedau mewn mannau naturiol. Diolch i gyllid a chefnogaeth partneriaid, gan gynnwys Cyngor Gorllewin Swydd Gaer a Chaer a grŵp Rhwydweithiau dros Natur, maent wedi gallu deall pa newidiadau y mae pobl eu heisiau ar hyd y Lôn Las. Ac yna gweithio gyda nhw i wireddu hynny.

Mae Derek yn rhoi cipolwg i ni o sut y rhoddodd hyn lais i bobl o bob oed, cefndir a gallu yn nyfodol y Lôn Las.

“Pan ddywedodd dros hanner y bobl y gwnaethom ofyn iddynt eu bod am weld mwy o blanhigion ar y Lôn Las, fe aethom ati ar unwaith. Estynnodd ein swyddogion ymgysylltu at grwpiau cymunedol presennol sy’n cefnogi’r Lôn Las a fe wnaethant godi arian i blannu miloedd o fylbiau blodau’r gwanwyn ar hyd y llwybr.

Yn ogystal â denu pobl i ddefnyddio’r llwybr, mae o fudd i fyd natur ar yr un pryd.”

“Roedd y Walk Wheel Cycle Trust eisiau annog mwy o blant i ddefnyddio’r Lôn Las. Felly fe wnaethom gydweithio â phlant yn Ysgol Gynradd Newton ac Ysgol Gynradd Gymunedol Arches, yn ogystal â’u rhieni, gwarcheidwaid a gofalwyr.

Yn ystod cyfres o weithdai ymgysylltu, dyluniodd disgyblion weithiau celf lliwgar, gan ddenu mwy o bobl ifanc i archwilio’r llwybr, newid arferion teithio ac annog beicwyr i arafu yn eu gofod cyffredin.”

“Dywedodd bron i draean o’r preswylwyr lleol y buom yn siarad â nhw eu bod yn pryderu am ba mor gyflym yr oedd pobl yn beicio ar y Lôn Las. Felly fe wnaeth ein tîm osod dau giât chicane y tu allan i Ysgol Gynradd Newton i helpu i leihau cyflymder.

Ar ôl dwy flynedd roeddem yn hapus i weld bod nifer y bobl sy’n defnyddio’r Lôn Las wedi cynyddu 53% a chyflymder beicio wedi gostwng 34%.”

“Gweithiodd y Walk Wheel Cycle Trust hefyd gyda busnesau ar Ystâd Ddiwydiannol Winsford i annog mwy o bobl i ddefnyddio’r Lôn Las i gymudo i’r gwaith.

Darganfuom nad oedd gweithwyr naill ai’n gwybod am y rhwydwaith o lwybrau neu’r cyrchfannau yr oedd yn cysylltu â nhw.

I ledaenu’r gair, fe wnaethom gynnal digwyddiadau a gweithgareddau i annog teithio mwy egnïol. O ganlyniad, mae’r Lôn Las bellach yn darparu lle i bobl fwynhau cymudo o dan eu pŵer eu hunain. Ac mae rhan Cei Connah o’r llwybr bellach yn gweld tua 72,000 o gerddwyr a 147,000 o deithiau beicio bob blwyddyn, yn ôl Arolwg Rhyng-gipio Defnyddwyr Llwybrau.”

“Rydym yn galluogi mwy o bobl i ddod yn nes at ein mannau gwyrdd. Mae gweithgareddau Sw Gaer o fewn y prosiect Rhwydweithiau dros Natur yn ein helpu i estyn allan at ysgolion, teuluoedd, pobl ifanc a grwpiau cymunedol sydd angen ychydig o gefnogaeth ychwanegol.

Mae’r gweithgareddau hyn yn cynnwys:

  • Cefnogi 4,500 o fyfyrwyr mewn prosiectau ysgol blwyddyn o hyd sy’n cynnwys hyfforddiant athrawon, clybiau bywyd gwyllt i deuluoedd, ymweliadau â’r sw a chamau cadwraeth ar dir yr ysgol
  • Cefnogi 90 o bobl ifanc mewn cyrsiau arweinyddiaeth amgylcheddol
  • Darparu cefnogaeth fanwl fel y gall 18 grŵp cymunedol wella eu mannau gwyrdd i bobl a bywyd gwyllt
  • Cefnogi ‘Hyrwyddwyr Bywyd Gwyllt’ hyfforddedig mewn dros 100 yn fwy o grwpiau a sefydliadau cymunedol
  • Cefnogi pobl i gymryd rhan mewn gweithgareddau natur i wella eu hiechyd meddwl a chorfforol
  • Gweithio gyda 6 meddyg teulu i gynyddu dealltwriaeth o sut mae natur o fudd i iechyd a lles
  • Cynnwys dros 700 o bobl mewn cyfleoedd gwirfoddoli, gan gynnwys cadwraeth ymarferol a chofnodi a rhannu gwybodaeth am fywyd gwyllt.”

Mantais partneriaeth 2: Hyrwyddo natur i bawb

Pryd bynnag a ble bynnag y mae angen help llaw ar fyd natur, gall partneriaethau gyrraedd ymhellach ac ehangach i ddod o hyd i’r bobl iawn gyda’r offer cywir.

Mae Derek yn egluro sut mae gweithio gyda’i gilydd wedi gwneud natur yn fwy, yn fwy beiddgar ac yn fwy prydferth ar hyd y Lôn Las.

“Trwy ymuno â phrosiect cynharach dan arweiniad Sw Gaer o’r enw Coridor Adfer Natur, roedd y bartneriaeth o sefydliadau a oedd yn rhan ohono yn gallu neilltuo amser ac adnoddau i helpu i roi gwell mynediad i grwpiau difreintiedig at fyd natur trwy adfer cynefinoedd dros ystod o 10 milltir o Gaer i Ellesmere Port.

Roedd ysgolion lleol a gwirfoddolwyr cymunedol yn rhan o bob math o weithgareddau hybu natur sy’n cysylltu pobl a bywyd gwyllt. Roedd y rhain yn cynnwys:

  • Plannu ar gyfer peillwyr
  • Creu gerddi mawnog
  • Sefydlu ardaloedd bywyd gwyllt gyda gwestai trychfilod
  • Gosod pyllau a blychau adar”

“I’w gwneud hi’n haws i bobl fynd ar y Lôn Las neu ddod oddi arni, cawsom ein cefnogi gan bartneriaeth Rhwydweithiau dros Natur i wella’r pwyntiau mynediad ar yr argloddiau.

Roedd rhai yn serth ac roedd llawer wedi tyfu’n wyllt. Felly fe ddefnyddiom ein sgiliau i gael gwared ar lystyfiant, plannu blodau gwyllt a gwella’r pyllau tymhorol. Yn ogystal â gwneud y llwybrau’n fwy hygyrch, mae wedi rhoi lle i fyd natur dyfu ac amrywio.”

“Rhan o fy rôl yw cynghori ar waith gwella cynefinoedd a chynyddu cysylltedd cynefinoedd ar hyd y llwybr. Dros y blynyddoedd diwethaf mae hyn wedi cynnwys rhoi mesurau ar waith i amddiffyn rhywogaethau prinnach a mwy bregus.

Mae tîm ystadau’r Walk Wheel Cycle Trust hefyd wedi bod yn rhan o greu gwlyptiroedd, rheoli prysgwydd, cynnal cynefinoedd cymysg a rheoli glaswelltiroedd blodau gwyllt i wella amrywiaeth rhywogaethau.

Rydym hefyd wedi gweithio’n galed i amddiffyn ystlumod o fewn pontydd, llygod y dŵr a dyfrgwn yn ein cyrsiau dŵr cyfagos, moch daear sy’n gwneud cartrefi yn argloddiau rheilffordd coediog a madfallod cribog mawr yn ein pyllau a’n ffosydd.

Diolch i bartneriaethau y gallwn barhau i gynnig a chymhwyso arbenigedd sy’n helpu’r rhywogaethau prin hyn i wella.”

“Pan fyddwn yn datblygu lonydd glas rydym yn ymgorffori adferiad natur o’r cychwyn cyntaf. Mae hyn yn cynnwys dylunio lliniaru newid hinsawdd i’r cam adeiladu, siarad â thimau cynnal a chadw’r awdurdod lleol a fydd yn gofalu am y Lôn Las ar lawr gwlad ac ymgysylltu â’r cymunedau lleol a fydd yn ei defnyddio.

Gan weithio mewn partneriaeth, gallwn fod yn siŵr o wneud y mwyaf o botensial y Lôn Las i weithredu fel sinc carbon hanfodol, gan amsugno carbon deuocsid o’r atmosffer i liniaru effeithiau newid hinsawdd.”

Mantais partneriaeth 3: Rhoi hwb i awdurdodau lleol

Mae’r Lôn Las yn rhan o rwydwaith o fannau gwyrdd ar draws trefi a dinasoedd, felly mae’r gallu i gydweithio ar draws ffiniau awdurdodau lleol yn hanfodol.

Mae Derek yn dweud wrthym sut mae partneriaethau trawsffiniol wedi bod o fudd i’r awdurdodau lleol a’r Lôn Las.

“Gall partneriaethau rhwng awdurdodau lleol ei gwneud hi’n haws cyflawni prosiectau gwyrdd a goresgyn heriau cymhleth wrth i chi gyfuno adnoddau, sgiliau a gwybodaeth. Daeth ein perthnasoedd yn gryfach o ganlyniad i weithio’n agosach gyda’n gilydd, ac fe ddatblygom gysylltiadau ag ystod ehangach o gyrff anllywodraethol amgylcheddol, tirfeddianwyr lleol, rhoddwyr, elusennau a grwpiau cymunedol.

A pho fwyaf yw eich cyrhaeddiad o fewn y gymuned, y mwyaf tebygol yw rhanddeiliaid lleol o fwrw ymlaen ag unrhyw newidiadau gwyrdd.”

“Mae’r Walk Wheel Cycle Trust ar y grŵp llywio ar gyfer Bionet Cymru gyda 4 awdurdod lleol. Mae hyn yn sicrhau bod unrhyw weithgareddau ar Lôn Las Swydd Gaer a Deeside a ariennir gan Lywodraeth Cymru yn ategu ac yn gwella unrhyw brosiectau Bionet Cymru.

Ochr yn ochr â Rhwydweithiau dros Natur, daw darlun i’r amlwg o we o rwydwaith o brosiectau adfer natur sydd â’r potensial i fod yn fwy na swm ei rannau.”

“Mae ein partneriaethau trawsffiniol wedi ein galluogi i osod tri arwydd gyda phellteroedd ac amseroedd ar y llwybrau cerdded a beicio mwyaf cyffredin, gan helpu pobl i gynllunio eu teithiau. Rydym hefyd yn gweithio gyda’n gilydd i osod seddi ar hyd y Lôn Las fel y gall hyd yn oed mwy o bobl gymryd eiliad ychwanegol i fwynhau byd natur.”

Mantais partneriaeth 4: Cydweithio i sicrhau cyllid

Cafodd cydweithio â gwahanol bartneriaid fanteision ariannol ar unwaith i’r Lôn Las. Roedd dangos nodau cyffredin yn sefydlu mwy o hygrededd ac yn agor y drws i gyfleoedd ariannu yn y dyfodol.

Mae Derek hefyd yn cynnwys dwy enghraifft o bryd mae partneriaethau wedi cael mynediad at gyllid sy’n anoddach ei gyrraedd fel rhan o raglen adfer natur ehangach.

“Gweithiodd y Walk Wheel Cycle Trust gyda Chyngor Gorllewin Swydd Gaer a Chaer i sicrhau cyllid o’r Gronfa Teithio Egnïol Brys a ryddhawyd yn ystod y pandemig.

Helpodd ein partneriaeth i sicrhau’r gronfa trwy allu ymateb yn gyflym gyda’n gilydd gyda:

  • Manylion am ba waith atgyweirio yn union oedd ei angen
  • Costau ar gyfer y cynlluniau
  • Amserlen gyflwyno a allai gynhyrchu ‘buddugoliaethau cyflym’”

“Nid oedd ein partneriaeth â phrosiect Rhwydweithiau dros Natur yn digwydd ar ei ben ei hun. Fe’i cychwynnwyd pan ddyfarnwyd grant o dros £4 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol i Sw Gaer, gyda chyllid cyfatebol sylweddol o gronfeydd craidd Sw Gaer, Sefydliad Westminster, Ymddiriedolaeth Elusennol yr Arglwydd Leverhulme a rhoddwyr eraill.

Mae gweithio mewn partneriaeth a chydweithio ar geisiadau am gyllid wedi rhoi mynediad i ni at gyllid cenedlaethol ar gyfer ein gwaith lonydd glas lleol a fyddai fel arall bron yn amhosibl ei gyrraedd.”

“Mewn partneriaeth â Chyngor Sir y Fflint a Chyngor Sir Ddinbych, cawsom gyfran o gyllid Grant Craidd Llywodraeth Cymru i wella bioamrywiaeth ar hyd y Lôn Las. Fe’n caniataodd i ehangu ein gwaith ymhellach fyth, gan greu tir dôl o dir prysgwydd, gwella pyllau a helpu gwirfoddolwyr i dderbyn cymwysterau wrth drin offer fel tocio a thorri, gosod gwrychoedd a phlannu perllannau.”

Pa ffordd nawr?

Chwilio am fwy o syniadau ar sut y gall eich awdurdod lleol reoli eich lonydd glas ar gyfer pobl a natur? Darllenwch ymlaen am enghreifftiau ysbrydoledig o bob rhan o'r DU.

Lôn Las Kenilworth yn Swydd Warwick

Gan redeg ar hyd yr hen linell reilffordd o Berkswell i Kenilworth Junction, mae'n rhan o'r Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol a Pharc Gwledig Swydd Warwick. Mae'r Lôn Las yn cael ei chynnal a'i chadw'n dda ar gyfer pobl a natur ac mae'n darparu cysylltiadau cerdded, defnyddio cadair olwyn a beicio allweddol sy'n cynnwys Prifysgol Warwick, Crackly Woods a Gwarchodfa Natur Tocil Wood.

Archwiliwch Lôn Las Kenilworth
Archwiliwch Lôn Las Kenilworth

Lôn Las Comber ym Melffast

Un o'r lonydd glas mwyaf poblogaidd a ddefnyddir fwyaf yng Ngogledd Iwerddon, mae'n dechrau yng nghanol Chwarter Titanic Belffast ac yn troelli saith milltir allan i gefn gwlad Swydd Down. Mae yna ganolfan deithio egnïol i rymuso pobl i gymudo ar feic a chael effaith gadarnhaol ar ansawdd yr aer. Rheolir y Lôn Las gan dimau parciau a hamdden ar draws gwahanol awdurdodau lleol.

Archwiliwch Lôn Las Comber
Archwiliwch Lôn Las Comber

Lôn Las Paisley yn Swydd Renfrew

Mae'r rhan hon o Lwybr 7 oddi ar y ffordd yn rhan o'r Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol ac mae 250,000 o bobl yn dewis cerdded neu ddefnyddio cadair olwyn arno bob blwyddyn. Mae'n fudd mawr i'r gymuned gan ei fod o fewn pum munud ar droed i dair ysgol, ysbyty, sawl archfarchnad, canol y dref ac mae'n cysylltu'n uniongyrchol â Gorsaf Reilffordd Camlas Paisley. Fe'i hariannwyd trwy Raglen Lonydd Glas yr Alban.

Darganfyddwch Raglen Lonydd Glas yr Alban
Darganfyddwch Raglen Lonydd Glas yr Alban