20-11-2025
Bywydau gwyllt trefol
Astudiaeth Achos
Sgwrs gyda
Swyddog Datblygu Mannau Gwyrdd yng Nghyngor Dinas Caeredin.
Rhan o
Yn y gyfres hon o gyfweliadau, mae arbenigwyr trefol yn rhannu eu profiadau, eu hawgrymiadau a’u syniadau i helpu mwy o bobl i fwynhau amser ym myd natur yn agos i’w cartrefi. Dewch y tu ôl i’r llenni gyda thimau awdurdodau lleol, arweinwyr y sector a sefydliadau cymunedol sydd ar genhadaeth i sicrhau newid parhaol ledled y DU.
Mwy ynghylch Bywydau gwyllt trefol
Mae prosiect i fewnosod tai bach glanach, mwy diogel a mwy hygyrch mewn parciau a mannau naturiol yng Nghaeredin yn helpu i oresgyn rhwystrau rhag preswylwyr yn treulio mwy o amser yn yr awyr agored.
Mae’r tai bach cyfleus ar y naw hyn yn un o’r amrywiol ffyrdd mae cyngor y ddinas yn agor mwy o ddrysau at fuddion iechyd a llesiant mewn cymunedau ar draws y ddinas. Mae’n rhan allweddol o’u prosiect Thriving Green Spaces sy’n siapio gweledigaeth newydd ar gyfer amgylchedd naturiol Caeredin dros y 30 mlynedd nesaf.
Mae Marco Galli, sef rheolwr prosiect y tai bach cyhoeddus, yn dweud y cyfan ynghylch sut weithiodd gyda chydweithwyr yn y cyngor i ddad-flocio’r ffordd ar gyfer toiledau newydd mewn pedair ardal werdd yng nghanol y ddinas, a sut mae’r cyfleusterau cyhoeddus modern hyn yn cefnogi uchelgeisiau ehangach y cyngor er pobl a byd natur.
©Marco Galli
Marco Galli
Mae gwell mynediad at dai bach yn golygu mwy o leoedd cynhwysol, sy’n golygu cymunedau mwy teg, sy’n well i bawb. Dyma’r sylfaen y mae gwaith Marco wedi’i seilio arni.
“Mae ein toiledau cyhoeddus yn rhan o sut ydym ni’n dangos i bwy mae’r lle hwn” eglura Marco, “ac mae’r prosiect toiled cyhoeddus yn ddatganiad am degwch ac urddas ym mannau cyhoeddus.”
Mae’r gwaith yn rhan o gynllun hirdymor i wella hygyrchedd a chynhwysiant ym mharciau Caeredin. Felly, nid unrhyw dai bach ydym ni’n sôn amdanynt fan hyn, ond:
Ac mae’r drysau eisoes yn agor diolch i Marco, “Mae yna dai bach newydd eu hagor yn The Meadows, Inverleith Park, Leith Links a Queensferry. Dyma’r camau cyntaf tuag at wella ein seilwaith, yn seiliedig ar nifer ymwelwyr a chyrchfan”.
Efallai fod papur toiled yn tyfu ar goed (mewn ffordd!), ond dydi hynny bendant ddim yn wir ar gyfer tai bach cyhoeddus. Cliciwch isod am awgrymiadau ardderchog Marco ar osod tai bach cyhoeddus mewn parciau, ac yna sgroliwch er mwyn dysgu mwy am bob un ohonynt.
©Rebecca Hughes
Marco Galli
Yn ôl Marco, mae cael cymorth ac arian ar gyfer y prosiect tai bach fel ymuno’r dotiau - ar draws gwahanol feysydd gwaith ac adrannau, pob un â’i flaenoriaethau ei hun. Mae angen i chi ddeall pethau er mwyn gallu gwneud hyn.
Dyma’r dull tair haen i roi trefn ar brosiect tŷ bach gyda’r bobl gywir, yn y ffordd gywir ac ar yr adeg gywir.
Mae’r haen hon yn taflu goleuni ar yr hyn mae eich cyngor eisiau ei gyflawni ac yn meddwl am sut all tai bach cyhoeddus newydd gefnogi hynny.
“Gwnaethom yn siŵr bod ein cynigion yn cyd-fynd â phrif nodau’r cyngor dan strategaeth Mannau Gwyrdd sy’n Ffynnu Caeredin” meddai Marco. Fe wnaeth hyn hi’n llawer haws i resymoli’r hyn yr oeddent am ei gyflawni ar gyfer pobl a byd natur yn y tymor hir, gan ddangos y byddai’r tai bach newydd yn cefnogi rhywbeth mwy.
“Gwnaethom hefyd sicrhau bod y cynlluniau yn cyd-fynd â blaenoriaethau ehangach y cyngor. Ar ôl cyfnodau clo pandemig Covid-19 er enghraifft, roedd yna ffocws ar dai bach cyhoeddus wrth i’r galw amdanynt gynyddu eto. Gwnaethom hefyd feddwl am sut allai’r prosiect gefnogi nodau tymor hirach iechyd y cyhoedd, seilwaith a gwytnwch amgylcheddol
Yn y pendraw, cafwyd cyllid drwy gyfuniad o gyllidebau cyfalaf ar gyfer parciau. Cafodd y pedwerydd bloc tai bach y gwnaethom ei adeiladu yn Hawes Pier ei ariannu drwy Gronfa Ffyniant Gyffredin y DU.”
Mae’r haen hon yn ymwneud â sicrhau cefnogaeth gref gan chwaraewyr allweddol yn eich cyngor, megis cynghorwyr lleol a phwyllgorau.
“Roedd hyn yn cynnwys ein Pwyllgor Diwylliant a Chymunedau a’r cydgysylltydd,” meddai Marco wrthym.
Mae’n parhau, “Yr hyn a weithiodd orau oedd cynnal sgyrsiau cynnar gyda chynghorwyr ac arweinwyr gwasanaethau i egluro buddion ehangach y prosiect, o ran hygyrchedd, iechyd a chynhwysiant.
Helpodd rhannu delweddau clir o’r cynlluniau a’r lleoliadau toiledau arfaethedig i ddod â’r prosiect yn fyw, gan ei wneud yn ddiriaethol ac adeiladu hyder.
Trwy gryfhau perthnasoedd, rydych chi’n gosod eich hun i oresgyn unrhyw heriau gyda’ch gilydd yn effeithiol.”
Mae’r haen hon yn ymwneud â deall yr hyn sy’n wirioneddol bwysig i’r bobl a fydd yn defnyddio eich tai bach yn y pendraw.
“Mae hi yr un mor bwysig – os nad yn bwysicach – edrych tuag allan hefyd. Bydd ymgysylltu cadarnhaol â’r gymuned a chefnogaeth ganddynt yn allweddol ar bob cam o’r gwaith cynllunio, cyflawni a gweithredu eich tai bach newydd” awgryma Marco.
Roedd ymgynghori â’r lleisiau cymunedol hynny, a gwrando arnynt, wir yn llywio’r cwestiynau ‘pam’ a ‘sut’ ym mhrosiect tai bach Caeredin. Darganfyddwch fwy am hyn isod.
Marco Galli
Felly beth yw barn pobl am doiledau cyhoeddus? Cadarnha Marco, “doedd hi ddim yn anodd iawn denu sylw pobl”.
Beth bynnag sy’n bwysig iddyn nhw, sy’n bwysig i Marco. Dewch i ni gael gwybod sut lwyddodd ef i gynnwys y gymuned a sut wnaeth hynny arwain at y canlyniad.
Yn yr un modd â does dim dau barc yr un fath, does dim dau ymwelwr parc yr un fath. A dyma pam roedd rhan bwysig o gynllunio lle dylai’r tai bach hygyrch gael eu lleoli yn golygu deall yn union pwy fyddai’n eu defnyddio.
Roedd ymchwil Marco yn mynd y tu hwnt i sawl plentyn ysgol, cerddwr cŵn, perchennog busnes lleol a grwpiau Cyfeillion Parciau a oedd yn ymweld â’r parc. Aeth ati i fapio sut oeddent yn defnyddio’r parc mewn gwirionedd.
“Fe wnes i gynnwys pawb o dimau gweithredol fel parciau, staff tir a chynnal a chadw i swyddogion yr heddlu lleol i adnabod pwy oedd â’r cysylltiad, y ddealltwriaeth neu’r dylanwad cryfaf o ran sut y gofalir am bob man a’r profiad o bob man”, meddai.
Roedd angen iddo nawr plymio’n ddyfnach i bethau a darganfod yr hyn yr oedd ei angen ar bob unigolyn, a’r hyn yr oeddent ei eisiau, o’u cyfleusterau lleol. Fe siaradodd ef a’i dîm gyda thros 50 o randdeiliaid, yn gofyn pa bethau oedd bwysicaf iddynt mewn perthynas â thai bach cyhoeddus a’r parc.
Her Marco oedd magu perthnasoedd ystyrlon, “dod i nabod pobl, gwrando ar eu huchelgeisiau a’u rhwystrau, a chreu ymdeimlad cyffredin o bwrpas”. Ychwanegodd, “fe wnaeth y dull cyfunol ein helpu ni i sicrhau bod llinellau cyfathrebu yn aros yn agored a bod amserlen y prosiect yn realistig”.
Cynhaliodd Marco dair sesiwn ymgynghori er mwyn pennu prif flaenoriaethau’r gymuned. Trafodaeth ar-lein agored oedd y sesiwn gyntaf a helpodd i gysylltu â chyfuniad eang o leisiau. Gweithgor allanol oedd yr ail un a oedd yn cynnwys cynrychiolwyr cymunedol, grwpiau eiriolaeth ac arweinwyr o brif adrannau’r cyngor. Sgyrsiau un i un gyda sefydliadau a threfnwyr gweithgareddau oedd y trydydd er mwyn deall anghenion a phryderon penodol.
Y cam nesaf oedd adnabod beth oedd y blaenoriaethau cyfunol hynny. “Gwnaethom ddefnyddio codau a grwpio cannoedd o sylwadau dan themâu a oedd yn codi dro ar ôl tro, ac yna eu mapio yn ôl cryfder ac amlder er mwyn adnabod yr hyn sydd bwysicaf i’r gymuned.”
“Roedd hygyrchedd a diogelwch yn codi’n gyson ar draws pob grŵp, ac yna cysur, glendid a chynaliadwyedd.”
Cadarnhaodd fod y dystiolaeth hon yn “helpu i lywio penderfyniadau dylunio a naratif y prosiect – gan sicrhau y gallem arddangos bod pob nodwedd yn ymateb yn uniongyrchol i flaenoriaethau lleol”.
Marco Galli
Mae'n amser gweld sut mae’r pedwar tŷ bach newydd yn bodloni gobeithion a disgwyliadau pobl.
Testun balchder i Marco yw eu bod wedi mynd y tu hwnt i’r galw gyda phob nodwedd er mwyn sicrhau eu bod yn canolbwyntio’n gadarn ar “wneud y lle yn hygyrch i bawb”.
Mae pob lleoliad yn cynnwys tri chiwbicl unigol hygyrch i deuluoedd gyda rheiliau gafael, gorsafoedd golchi dwylo, drychau, silffoedd a biniau. Mae yna hefyd un tŷ bach hygyrch ac un Tŷ Bach Newid Llefydd gydag offer ychwanegol ar gyfer pobl ag anghenion cymhleth a ffynnon ddŵr awyr agored.
“Mae pob tŷ bach newydd yn ddigon llydan i groesawu pobl sy’n defnyddio cymorth cerdded neu pram bach, ac mae gan bob un gyfleuster newid babanod.” Mae’n parhau, “rydym wedi ymgysylltu â sefydliadau sy’n cefnogi pobl â stoma, felly fe wnaethom osod silff fach a all wneud gwahaniaeth i bobl â bagiau stoma.”
Mae tai bach newydd y parc yn cynnwys un ystafell storio ar gyfer cyfarpar cynnal a chadw’r parciau gyda mynediad at ddŵr ar gyfer grwpiau cymunedol a lle gwasanaeth ar gyfer cyfleustodau a gwaith cynnal a chadw.
Pwysleisia’r pwysigrwydd o weithio gydag adrannau eraill. “O’r cam dylunio, gweithiais gyda’r tîm glanweithdra gwastraff er mwyn cael eu dealltwriaeth ar gyfer cynllun rheoli a chynnal a chadw. Gweithiais gyda’r tîm rheoli cyfleusterau ar y gweithdrefnau amlder glanhau, ymatebion ymatebol a dwysáu.”
Gwnaeth hefyd ystyried safbwyntiau eraill. “Y nod yw gwneud y seilwaith mor rhwydd i’w chynnal a’i chadw i bawb, yn cynnwys ardal wasanaeth sy’n lle cynnes a sych i’n timau gweithredol storio eu cyfarpar, gwneud paned o de a gwefru eu ffonau ar y silff.”
Mae pob lleoliad yn cynnwys mesurau diogelwch uwch gyda chamera teledu cylch cyfyng byw, golau LED effeithlon o ran ynni a tho gwrth-fandaliaeth sydd wedi’i ddylunio i fod yn ddiogel a’i adeiladu i bara.
Mae pob lleoliad yn cynnwys to glaswellt sy’n cefnogi bioamrywiaeth a system rheoli dŵr sy’n effeithlon o ran ynni sy’n lleihau’r defnydd o ddŵr.
“Roeddem eisiau creu cyfleuster sydd wedi’i fewnosod yn y tirlun” meddai Marco.
Dim ots pa mor drylwyr ydych chi’n cynllunio, mae yna wastad rwystrau annisgwyl yn aros amdanoch chi o ran cynllunio, rheoliadau adeiladu, cadwraeth a rheoli sawl safle. Rhanna Marco rai heriau y mae wedi’u goresgyn ar hyd y ffordd.
Ardaloedd cadwraeth
“Bu rhaid i ni fod yn ofalus ofnadwy wrth ddylunio strwythur ar gyfer y tu allan ac mae’n rhywbeth y gallem ni ei ailadrodd yn rhwydd, yn ogystal â pharchu’r tirlun, fel ystyried yn ofalus lle i adeiladu’r llwybrau.”
Jyglo sawl parc
“Roedd rhaid i ni ddod o hyd i ffordd o gydbwyso a lliniaru, ac anelu at gyflawni’r hyn roedd pobl yn gofyn amdano, yn ogystal ag egluro’n glir y cyfyngiadau a thrafod gyda rhanddeiliaid.”
Trefnu momentwm
“Bu rhaid i mi adeiladu strwythur i wneud cyfrifoldebau yn glir, gweithredu ar dasgau, cael penderfyniadau a’u mapio allan i sicrhau bod pethau’n parhau i symud.”
Rheoli oediadau
“Roeddem yn dryloyw gyda rhanddeiliaid mewnol ac allanol ac yn addasu ein hamseru i gynnal ansawdd ein gwaith.”
Felly, beth sydd nesaf i Marco a’i dîm o chwyldrowyr tai bach?
Fel y dyweda Marco, “rydym wedi arloesi yn y modd yr ydym wedi cyflawni’r prosiect” ac mae arloesedd yn parhau i esblygu.
“Rydym ni nawr yn rhoi modelau cyflawni newydd dan brawf, yn cyd-ddylunio gyda’r gymuned i ddod hyd yn oed yn fwy cynhwysol ac ymgorffori bioamrywiaeth a nodweddion gwytnwch hinsawdd”, meddai.
Ac mae yna fwy iddi. “Rydym wedi datblygu dogfen fframwaith a nawr bod gennym ni fodel dylunio cryf y mae modd ei gopïo, rydym yn gobeithio y bydd yna fwy o brosiectau i ddod.”
Mae un peth yn sicr, nid dyma’r diwedd i dai bach Marco. Fel y dywedai, “rydym eisiau i’n tai bach cyhoeddus fod yn hygyrch am amser hir”.
Mae angen i chi ddeall yn union beth yw'r gofynion statudol yn eich gwlad.
Yn cynnwys canllawiau ar dai bach Changing Places sydd wedi’u dylunio ar gyfer pobl sydd ag anghenion gofal cymhleth.
Ewch i gov.scotYn cynnwys canllawiau ar ddylunio a strwythur tai bach cyffredinol, tai bach â chymorth symudedd a chiwbiclau.
Gweler y gofynionYn cynnwys canllawiau ar broses y strategaeth tai bach leol a phethau y dylid eu gwneud ac na ddylid eu gwneud mewn perthynas â’r strategaeth.
Mwy am strategaethau tai bach lleolMae angen darparu Tai Bach Changing Places yng Ngogledd Iwerddon hefyd.
Mwy o wybodaeth