10-03-2025
Bywydau gwyllt trefol
Astudiaeth Achos
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Trevor Ray Hart
Sgwrs gyda
Rheolwr Gwasanaethau Parciau yng Nghyngor Dinas Birmingham
Rhan o
Yn y gyfres hon o gyfweliadau, mae arbenigwyr trefol yn rhannu eu profiadau, eu hawgrymiadau a’u syniadau i helpu mwy o bobl i fwynhau amser ym myd natur yn agos i’w cartrefi. Dewch y tu ôl i’r llenni gyda thimau awdurdodau lleol, arweinwyr y sector a sefydliadau cymunedol sydd ar genhadaeth i sicrhau newid parhaol ledled y DU.
Mwy ynghylch Bywydau gwyllt trefol
Yn ôl Simon Needle ei hun, mae wedi “bod o amgylch mannau gwyrdd ers amser hir”. Mewn swydd flaenorol yn yr adran gynllunio, fe welodd yr heriau amgylcheddol ac iechyd yn sgil twf ym mhoblogaeth Birmingham, newid yn yr hinsawdd, a cholli bioamrywiaeth.
Yn benderfynol o droi’r heriau hyn yn gyfleoedd, mae Simon wedi treulio’r ychydig flynyddoedd diwethaf yn hyrwyddo ffyrdd newydd o weithio. Mae’r agwedd hon yn helpu i adfer natur, a hynny wrth ddarparu mynediad mwy cyfartal i fannau gwyrdd a pharciau o ansawdd i drigolion.
Mae hyn oll wedi dod ynghyd yn y ‘Cynllun Dinas Natur’, lle mae Simon a’r tîm yn nodi’r rhan y gall natur ei chwarae mewn parciau, mannau gwyrdd a choed trwy lens cydnerthedd hinsawdd ac iechyd cyhoeddus. Y gobaith yw y bydd y cynllun yn helpu i greu ‘Birmingham mwy mentrus a mwy gwyrdd’ erbyn 2047.
Dyma stori Simon am sut ddefnyddiodd Birmingham y data i gyflwyno achos dros newid. A sut mae partneriaethau cryf a chymorth cymunedol yn helpu i gyflawni’r newid hwnnw lle mae pobl a natur ei angen fwyaf.
Simon Needle
Gan feddwl yn ôl, mae Simon yn nodi sawl ysgogwr newid yn null y cyngor o ymdrun â seilwaith gwyrdd a mannau gwyrdd yn Birmingham.
Dywedodd “Roedd pwysau cyllidebol yn golygu bod angen ffordd newydd o feddwl am adnoddau tir”, gan gynnwys sut yr oedd yn cael ei ryddhau ar gyfer datblygu. Roedd arwyddion cynnar o effaith newid yn yr hinsawdd a cholli bioamrywiaeth ar y ddinas, hefyd.
Dangosodd adroddiadau tameidiog ar fuddion iechyd, economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol – neu wasanaethau ecosystem – seilwaith gwyrdd anghydraddoldeb amlwg o ran mynediad at natur, a’i effaith bosibl ar iechyd a llesiant.
“Ond roedd arnom angen rhywbeth mwy na dim ond rhifau” dywedodd Simon.
Ffurfiwyd tîm aml-swyddogaethol, gan gynnwys gwasanaethau parciau, cynllunio a datblygu, iechyd y cyhoedd a hwyluswyr allanol. Aethant ati i ddatblygu a mabwysiadu casgliad ardderchog o adnoddau a systemau mapio, er mwyn annog cynghorwyr prysur yn y wardiau mwyaf difreintiedig i fod yn hyrwyddwyr dros fuddsoddi mewn seilwaith gwyrdd.
Er bod gan bobl fwriadau da, mae gan hyn y potensial i godi sensitifrwydd wrth iddynt dynnu sylw at leoedd y mae anghyfiawnder amgylcheddol ac anghydraddoldeb natur yn effeithio arnynt. Sut y gwnaeth Simon fynd i'r afael â hyn?
Gan gydnabod bod “risg bob amser”, defnyddiodd y canlyniadau moel yn hytrach i addysgu cymunedau am fuddion mannau gwyrdd – gan eu grymuso i “hyrwyddo newid”.
‘Mae angen bod yn onest ac yn rhagweithiol gyda phobl’ meddai, “gan ddweud wrthyn nhw eu bod mewn perygl o bethau penodol oherwydd eu hamgylchedd” ac yna, yn bwysicach fyth, esbonio beth y gallant ei wneud i newid hynny.’
Nawr, mae Simon yn gweld gwahaniaeth yn y ffordd y mae cymunedau’n ymateb i ymgynghoriadau ynghylch adfywio. “O’r blaen, roedden nhw’n gofyn am fwy o wasanaethau fel meddygon neu archfarchnadoedd. Nawr maen nhw’n gofyn am fwy o fannau gwyrdd o safon”.
Birmingham yw’r awdurdod lleol cyntaf yn y DU i ddatblygu teclyn mesur ar gyfer cyfiawnder amgylcheddol. Rhoddwyd sgôr gymharol i bob ward yn seiliedig ar y mynegeion amddifadedd lluosog, mynediad at fannau gwyrdd ac effeithiau posibl newid yn yr hinsawdd. Cafodd y canlyniadau eu mapio o’r lleiaf ‘cyfiawn’ (coch) i’r mwyaf ‘cyfiawn’ (gwyrdd). Y flaenoriaeth yw troi ardaloedd coch ac yna oren yn wyrdd.
Mae’r map Asesu Risg a Bregusrwydd Hinsawdd (CRVA) yn adeiladu ar lwyddiant y map Cyfiawnder Amgylcheddol. Mae’n helpu’r cyngor i ddatblygu dinas fwy cyfiawn a gwydn, gan sgorio ardaloedd yn Birmingham ar ffactorau a allai ddylanwadu ar effeithiau newid yn yr hinsawdd. Gellir gweld y map CRVA yma, wedi’i hidlo yn ôl ward neu Ardal Cynnyrch Ehangach Haen Is (LSOA).
Mae Safon Parciau’r Dyfodol yn gosod meincnod ansawdd ar gyfer parciau Cyngor Dinas Birmingham. Dros gyfnod o 25 mlynedd y Cynllun Dinas Natur, bydd pob parc yn cael ei asesu yn erbyn pum thema’r cynllun, gyda chynlluniau gweithredu blaenoriaeth ar gyfer y rhai sy’n disgyn yn is na ‘Gweddol’. Parciau mewn wardiau sydd â’r sgôr uchaf am anghyfiawnder amgylcheddol sydd gyntaf ar y rhestr.
Mae Birmingham TreePeople yn plannu, gwarchod a hyrwyddo coed a’r goedwig drefol. Cliciwch i weld eu map TreePlotter, sy’n galluogi pobl i ddarganfod mwy am eu coed lleol a phrosiectau coedwigaeth yn yr ardal. Mae’n ffordd hanfodol i’r cyngor a’i bartneriaid allu hwyluso sgyrsiau cymunedol, gan gynnwys trigolion yn llawer cynharach yn y broses blannu.
Simon Needle
Ymhell cyn y Cynllun Dinas Natur, bu Simon yn pwysleisio manteision gweithio mewn partneriaeth ar draws meysydd yr amgylchedd, cynllunio ac iechyd.
Fe wnaeth yr ymgyrch dros argyfwng hinsawdd Birmingham yn 2019 ei gyflwyno i “nifer o chwaraewyr” a aeth ymlaen i ddarparu mewnbwn amhrisiadwy ar gyfer y cynllun.
O elusennau cenedlaethol i Grwpiau Cyfeillion lleol ac unigolion, gwelodd Simon “agenda gyffredin dros newid” gyda’r potensial i ysgogi newid yn y ddinas.
“Fe wnaethom ystyried beth oedd y ffordd orau y gallem gydweithio i sicrhau adnoddau a chyflawni’r Cynllun Dinas Natur” meddai Simon. Yr ateb oedd Cynghrair Dinas Natur arloesol, a oedd yn “gwneud y defnydd goraun o’n sgiliau cyfunol”.
Yn hollbwysig, mae’r Gynghrair y gellir dod o hyd iddi yma, yn agor y drws i gyfleoedd ariannu mwy a hirdymor a allai fel arall fod y tu hwnt i gyrraedd mentrau gwirfoddol, cymunedol a chymdeithasol (VCSEs) llai.
Wrth fyfyrio ar yr hyn y gall y cyngor ei gyflawni trwy’r Gynghrair, dywedodd Simon “dyma’r math o bethau roedden ni'n arfer eu gwneud pan oedd gennym lawer o arian a chapasiti”.
Mae uchelgais y Cynllun Dinas Natur i gyrraedd 1,000 o fannau gwyrdd wedi’i ysbrydoli gan dreftadaeth Birmingham fel dinas o 1,000 o grefftau. Ac mae Simon hefyd yn edrych i’r gorffennol i lywio dyfodol gwyrddu trefol yn y ddinas.
“Nid gwella ansawdd y mannau gwyrdd yn unig yw’r nod. Mae hefyd yn ymwneud â llesiant pobl a chysylltedd â natur” esboniodd.
Dyma bedair ffordd y mae dulliau profedig o ymgysylltu â’r gymuned a chreu partneriaethau wedi cael eu hail-lunio er mwyn adeiladu dinas werdd a glas sy’n addas ar gyfer y dyfodol.
“O ddydd i ddydd, mae’n debyg nad yw pobl yn edrych ar y pethau gwyrdd” meddai Simon. Mae gweithio gyda phartneriaid yn y gymuned yn helpu i newid hynny. Er enghraifft, fe wnaeth cystadleuaeth posteri ysgolion Birmingham TreePeople ailgynnau’r cysylltiad arbennig rhwng pobl a natur. Roedd yn “galluogi pobl i weld yr arian a fuddsoddwyd”, gan annog stiwardiaeth hirdymor o ‘eu coeden nhw’.
Mae partneriaid yn llofnodi Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth (MoU) wrth ymuno â Chynghrair y Ddinas Natur. Mae’n “nodi sut rydym yn cydweithio, gan ganolbwyntio ar wardiau blaenoriaeth, er mwyn cyflawni y Cynllun Dinas Natur” esboniodd Simon. Yn ymarferol, mae’n fwy na gweledigaeth gyffredin. Arôl cadarnau’r holl fanylion, mae’r MoU yn agor drysau i well gyllid. “Rydymyn fwy ystwyth, er enghraifft yn y ffordd y gwnaethom ddosbarthu cronfeydd Gwaddol Gemau’r Gymanwlad ar draws y Gynghrair” meddai Simon.
O acronymau newydd i ffyrdd o weithio, dywed Simon mai’r peth pwysig yw deall “iaith” adrannau eraill a dod o hyd i’r nod cyffredin. “Nid yw’n hawdd i ddechrau” ychwanegodd, ond mae cefnogaeth draws-adrannol i seilwaith gwyrdd “yn dechrau dod yn norm”. Ar hyn o bryd, mae’n gweithio gyda chydweithwyr yn yr Adran Briffyrdd ermwyn sicrhau’r y buddion mwyaf mwynlwybr beicio newydd gyda pharciau yma ac acw
Gwrandawodd Cyngor Dinas Birmingham ar straeon pum cant o bobl am natur yn ystod yr ymgynghoriad ar gyfer y cynllun Dinas Natur. Cliciwch i ddarllen am Earth Stories Birmingham, a oedd yn archwilio cysylltiadau pobl â natur yn ystod eu plentyndod, a gofyn beth yr hoffent ei gael i’w plant. Gwrandawyd ar leisiau ymylol trwy allgymorth cymunedol. Dim ond un enghraifft yw hon o’r datblygiad yn agwedd y cyngor at ‘sgyrsiau’ hen ffasiwn gyda chymunedau am werth mannau gwyrdd.
Simon Needle
Felly beth mae hyn yn ei olygu i bobl a natur yn Birmingham?
I ddechrau, mae cydweithwyr yn “fwy cefnogol wrth edrych ar seilwaith gwyrdd aml-swyddogaethol”. Yn wahanol iawn i brofiadau cynnar Simon ym maes cynllunio, mae llawer o adrannau eraill yn “meddwl am sut maent yn chwarae eu rhan”.
Mae’r gwaith arloesol yn cael effaith y tu hwnt i ffiniau’r ddinas hefyd. Mae Awdurdod Cyfunol Gorllewin Canolbarth Lloegr wedi cymhwyso’r broses CRVA mewn gwaith addasu i’r hinsawdd ar draws ardal yr awdurdod cyfunol.
Ac yn ehangach fyth, roedd cynllun peilot dinesig gyda Natural England yn ymgorffori gwersi a ddysgwyd wrth ddatblygu Fframwaith Seilwaith Gwyrdd cyntaf y wlad.
Edrychwch ar Sgôr Tegwch Coed y DU, hefyd. Cafodd ei gyd-ddatblygu gan y Woodland Trust, gan ddefnyddio llinell sylfaen cyfiawnder amgylcheddol Birmingham i amlygu cydberthynas â thegwch coed, sy’n golygu “y gallwn nawr gymharu tegwch yn ein dinas â lleoedd eraill” meddai Simon.
Ond, wrth fyfyrio, efallai mai’r hyn sy’n taro Simon fwyaf yw’r “broffwydoliaeth hunangyflawnol” yn y newidiadau cadarnhaol y mae’n dechrau eu gweld. Mae’n “bopeth y dylem fod wedi’i wneud yn gynt”.
“Mae cyfwerth â miliynau o bunnoedd bellach yn cael ei fuddsoddi ym Mirmingham er budd pobl a natur. Mae’n dangos, efallai, ein bod yn cyrraedd mwy o bobl nag yr oeddem yn ei feddwl i ddechrau.”
Mae’r ffordd y mae Birmingham yn trin ei hamgylchedd naturiol ac yn meddwl am ei pharciau a’i mannau gwyrdd yn newid.
Mae’r Cynllun Dinas Natur yn nodi sut y bydd y cyngor cyfan, ei bartneriaid a thrigolion Birmingham yn darparu mynediad tecach at natur, yn gwella iechyd y cyhoedd ac yn cryfhau cydnerthedd hinsawdd.
©Delweddau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Paul Harris
Cliciwch ar y dolenni isod i ymchwilio’n ddyfnach i’r gwaith o greu Birmingham mwy gwyrdd, mwy diogel, mwy cysylltiedig a mwy cynhwysol.
Mae Our Future City: Central Birmingham Framework 2045 yn weledigaeth feiddgar a chyffrous i Birmingham – dinas fodern sy’n parhau i esblygu i ddiwallu anghenion poblogaeth ifanc sy’n tyfu.
Darllenwch y fframwaithMae Uwch-gynllun y Goedwig Drefol yn nodi sut y bydd y ddinas yn datblygu ac yn rheoli ei choed a’i choetiroedd yn y blynyddoedd i ddod. Mae’n dod â dyheadau’r cyngor, rheolwyr coedwigoedd trefol, partneriaid allweddol a rhanddeiliaid ynghyd.
Darganfyddwch Birmingham TreePeopleFforwm yw Naturally Birmingham ar gyfer yr holl bobl a gweithredoedd sy’n helpu i gyflawni’r Cynllun Dinas Natur. Mae’n rhannu gwybodaeth ac yn darparu lle ar gyfer cyfathrebu ynghylch mannau gwyrdd y ddinas.
Ewch i’r fforwmMae llawer o ganllawiau a chymorth gan y llywodraeth ar gyfer swyddogion amgylchedd, mannau gwyrdd a chynllunio awdurdodau lleol. Edrychwch ar yr hyn sydd ar gael yn eich gwlad chi.
Mae’r Fframwaith Seilwaith Gwyrdd wedi’i gynllunio i helpu i greu trefi a dinasoedd sy’n llawn natur, gan helpu miliynau i werthfawrogi buddion cael mynediad at natur. Mae’n cefnogi cynllunwyr a datblygwyr i ddarparu seilwaith gwyrdd o safon, gan gynnwys fel rhan o dargedau uchelgeisiol y llywodraeth ar gyfer cartrefi newydd dros y 5 mlynedd nesaf. Mae canllaw manwl ar gael i awdurdodau lleol sydd am ddatblygu strategaeth a pholisïau seilwaith gwyrdd.
Darllenwch y fframwaithCanllawiau, adnoddau, taflenni ffeithiau a mwy i helpu i ddarparu swyddogaethau a buddion lluosog seilwaith gwyrdd yn yr Alban.
Ewch i NatureScot
Canllaw ar setiau data allweddol Cyfoeth Naturiol Cymru a sut i’w defnyddio fel rhan o Asesiad Seilwaith Gwyrdd.
Ewch i'r wefan
Roedd Future Parks Accelerator (FPA) yn gydweithrediad rhwng Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a'r Adran Codi'r Gwastad, Tai a Chymunedau (DLUHC).
Dewiswyd naw ardal ar draws y DU i fod yn rhan o’r rhaglen arloesol hon i adeiladu dyfodol cynaliadwy i barciau trefol a mannau gwyrdd.
Profodd FPA fod gan natur rôl hanfodol i’w chwarae mewn trefi a dinasoedd, gan helpu i wella iechyd a llesiant, lliniaru effaith newid hinsawdd, gwella bioamrywiaeth a thyfu’r economi werdd.
Gosododd y lleoedd arloesol hyn y sylfeini i filiynau mwy o bobl fwynhau amser ym myd natur yn agos i’w cartrefi trwy brosiectau yn y dyfodol fel Trefi a Dinasoedd Natur.
