Cyfieithiad Cymraeg yn cyrraedd yn fuan.

Welsh translations coming soon.

Close
Red illustration of a ladybird. The body resembles a car.

Gwneuthurwyr natur: Derek Hilton-Brown

20-04-2026

Dewch i gwrdd â’r gwneuthurwyr natur

Astudiaeth Achos

Canllaw

Mae lonydd gwyrdd yn fwy na llwybrau yn unig, maent yn rhydwelïau natur. Clywch gan Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio sut mae partneriaethau lleol yn helpu pobl a bywyd gwyllt i lifo, ffynnu a theimlo'n well ar hyd llwybrau sy'n gyfeillgar i natur.
Adfer natur - Lonydd Gwyrdd
Gweld yr holl adnoddau

©Delweddau'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol / Chris Lacey

Mewn sgwrs â

Derek Hilton-Brown

Ecolegydd yn Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio

Rhywle rhwng y gwyllt a'r dynol-wneud

Mae Derek Hilton-Brown wedi treulio tri degawd yn gweithio mewn amrywiaeth o dirweddau ac wedi bod yn ecolegydd mewnol yn Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio ers bron i bum mlynedd. Ychydig o leoedd sydd wedi dal ei sylw cystal â rhannau o Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy.

Pan gerddodd y llwybr am y tro cyntaf yn ystod asesiad ecolegol, gwelodd yr hyn y gallai eraill fod wedi’i golli: cyfle hir, llinol i ailgysylltu pobl a bywyd gwyllt â’r cefn gwlad ehangach.

Yn ei eiriau ef, “Mae lonydd gwyrdd fel hyn yn fwy na llwybrau, maent yn rhydwelïau cynefin sy’n cydblethu darnau o goetir, dolydd, a gwlyptiroedd a fyddai fel arall yn parhau i fod yn ynysig.”

Mae Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy wedi ysbrydoli llawer o bartneriaethau lleol rhwng Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio a sefydliadau sy’n rhannu gwerthoedd a diddordebau gwyrdd.

“Mae ecoleg yn ffynnu pan fydd pobl yn teimlo perchnogaeth o’u mannau gwyrdd, ac nid oes yr un o’n gwaith yn digwydd ar ei ben ei hun” eglura Derek. “Rydym yn gweithio gyda llawer o bobl ymroddedig a brwdfrydig ar hyd y Lon Werdd a thu hwnt.”

O wirfoddolwyr ffyddlon i gysylltiadau awdurdodau lleol ar draws ffiniau, mae Derek yn siarad â ni am sut mae partneriaethau sy’n seiliedig ar le yn asgwrn cefn y coridor byw hwn, lle mae pobl a natur yn symud ochr yn ochr.

Dewch o hyd i'ch 'arwyddbost' o gwmpas

Cyn i chi gychwyn, cliciwch ar y blychau isod am fewnwelediadau defnyddiol i'ch cadw ar y trywydd iawn.

1

Beth yw llwybr gwyrdd?

2

Beth yw Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio?

3

Beth yw Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy?

Lonydd Gwyrdd mewn niferoedd

Dyma daith olygfaol o rai o'r buddion y mae lonydd gwyrdd yn eu helpu i gyflawni ar hyd y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol.

Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol

85%

Canran y bobl sy'n defnyddio'r rhwydwaith sy'n dweud ei fod wedi eu helpu i fod yn fwy egnïol.

A wyddoch chi, mae buddion iechyd cerdded a beicio ar y Rhwydwaith yn helpu i atal bron i 8,000 o achosion o gyflyrau iechyd hirdymor difrifol bob blwyddyn?

Darllenwch adroddiad Llwybrau i bawb

588 miliwn

Nifer y teithiau ar hyd y rhwydwaith yn 2022-23, gan helpu i hybu economi'r DU.

A wyddoch chi, mae astudiaethau'n dangos y gallai prosiectau isadeiledd beicio a cherdded greu 32 o swyddi uniongyrchol am bob £1 miliwn a fuddsoddir?

Darllenwch adroddiad Llwybrau i bawb

103 miliwn

Nifer y teithiau car a arbedwyd trwy gerdded, olwynio neu feicio ar y rhwydwaith.

A wyddoch chi, mae lonydd gwyrdd yn 'sinciau carbon' hollbwysig (gan leihau ac amsugno 34,000 tunnell o garbon deuocsid i liniaru effeithiau newid hinsawdd)?

Darllenwch adroddiad Llwybrau i bawb

12,000

Nifer y cennin Pedr a chrocysau a blannwyd ar hyd Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy.

A wyddoch chi, mae plannu bylbiau'n cynyddu amrywiaeth bywyd planhigion fel y gall gloÿnnod byw a phryfed ffynnu?

Darllenwch fwy am y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol

Partneriaethau'n arwain y ffordd

Mae partneriaethau Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio fel Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy ei hun – yn cysylltu pobl, natur a lleoedd at ei gilydd mewn ffordd sydd o fudd i bawb. Cliciwch i ddarllen pedwar prif fudd Derek o weithio mewn partneriaeth, yna sgroliwch i lawr i ddarganfod sut maent yn edrych ar y Lon Werdd.

1

Grymuso pobl o'r tu mewn a'r tu allan

2

Hyrwyddo natur i bawb

3

Rhoi hwb i awdurdodau lleol

4

Cydweithio i sicrhau cyllid

Budd partneriaeth 1: Grymuso pobl o'r tu mewn a'r tu allan

Mae Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy yn adeiladu pontydd parhaol rhwng natur a chymuned.

Mae gan Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio brofiad helaeth o ymgysylltu â chymunedau â mannau naturiol. Diolch i gyllid a chefnogaeth partneriaid, gan gynnwys Cyngor Gorllewin Swydd Gaer a Chaer a grŵp Rhwydweithiau dros Natur, maent wedi gallu deall pa newidiadau y mae pobl eu heisiau ar hyd y Lon Werdd. Ac yna gweithio gyda nhw i wneud iddo ddigwydd.

Mae Derek yn rhoi cipolwg i ni ar sut y rhoddodd hyn lais i bobl o bob oedran, cefndir a gallu yn nyfodol y Lon Werdd.

“Pan ddywedodd dros hanner y bobl a ofynnwyd gennym eu bod am weld mwy o blanhigion ar y Lon Werdd, fe wnaethom weithredu. Estynnodd ein swyddogion ymgysylltu at grwpiau cymunedol presennol sy’n cefnogi’r Lon Werdd ac fe wnaethant godi arian i blannu miloedd o fylbiau blodau’r gwanwyn ar hyd y llwybr.

Yn ogystal â denu pobl i ddefnyddio’r llwybr, mae o fudd i natur ar yr un pryd.”

“Roedd Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio eisiau annog mwy o blant i ddefnyddio’r Lon Werdd. Felly fe wnaethom ni gydweithio â phlant yn Ysgol Gynradd Newton ac Ysgol Gynradd Gymunedol Arches, yn ogystal â’u rhieni, gwarcheidwaid a gofalwyr.

Yn ystod cyfres o weithdai ymgysylltu, dyluniodd disgyblion weithiau celf lliwgar, gan ddenu mwy o bobl ifanc i archwilio’r llwybr, newid arferion teithio ac annog beicwyr i arafu yn eu man a rennir.”

“Dywedodd bron i draean o’r trigolion lleol y siaradon ni â nhw eu bod yn poeni am ba mor gyflym yr oedd pobl yn beicio ar y Lon Werdd. Felly gosododd ein tîm ddau giât sicân y tu allan i Ysgol Gynradd Newton i helpu i leihau cyflymderau.

Ar ôl dwy flynedd roeddem yn hapus i weld bod nifer y bobl a oedd yn defnyddio’r Lon Werdd wedi cynyddu 53% a bod cyflymderau beicio wedi lleihau 34%.”

“Gweithiodd Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio hefyd gyda busnesau ar Ystad Ddiwydiannol Winsford i annog mwy o bobl i ddefnyddio’r Lon Werdd i gymudo i’r gwaith.

Fe wnaethom ddarganfod nad oedd gweithwyr naill ai’n gwybod am y rhwydwaith o lwybrau na’r cyrchfannau yr oedd yn cysylltu â nhw.

I ledaenu’r gair, fe wnaethom gynnal digwyddiadau a gweithgareddau i annog mwy o deithio gweithredol. O ganlyniad, mae’r Lon Werdd bellach yn darparu man i bobl fwynhau cymudo ar eu liwt eu hunain. Ac mae adran Connah’s Quay o’r llwybr bellach yn gweld tua 72,000 o gerddwyr a 147,000 o deithiau beic bob blwyddyn, yn ôl Arolwg Rhyng-gipio Defnyddwyr Llwybr.”

“Rydym yn galluogi mwy o bobl i ddod yn nes at ein mannau gwyrdd. Mae gweithgareddau Sw Caer o fewn prosiect Rhwydweithiau dros Natur yn ein helpu i estyn allan at ysgolion, teuluoedd, pobl ifanc a grwpiau cymunedol sydd angen ychydig o gefnogaeth ychwanegol.

Mae’r gweithgareddau hyn yn cynnwys:

  • Cefnogi 4,500 o fyfyrwyr mewn prosiectau ysgol blwyddyn gyfan sy’n cynnwys hyfforddiant athrawon, clybiau bywyd gwyllt teuluol, ymweliadau â’r sw a gweithredu cadwraeth ar dir yr ysgol
  • Cefnogi 90 o bobl ifanc mewn cyrsiau arweinyddiaeth amgylcheddol
  • Darparu cefnogaeth fanwl fel y gall 18 o grwpiau cymunedol wella eu mannau gwyrdd ar gyfer pobl a bywyd gwyllt
  • Cefnogi ‘Pencampwyr Bywyd Gwyllt’ hyfforddedig mewn dros 100 o grwpiau a sefydliadau cymunedol eraill
  • Cefnogi pobl i gymryd rhan mewn gweithgareddau natur i wella eu hiechyd meddwl a chorfforol
  • Gweithio gyda 6 meddyg teulu i gynyddu dealltwriaeth o sut mae natur o fudd i iechyd a lles
  • Ymgysylltu â dros 700 o bobl mewn cyfleoedd gwirfoddoli, gan gynnwys cadwraeth ymarferol a chofnodi a rhannu gwybodaeth am fywyd gwyllt.”

Budd partneriaeth 2: Hyrwyddo natur i bawb

Pryd bynnag a lle bynnag y mae natur angen help llaw, gall partneriaethau gyrraedd ymhellach ac yn ehangach i ddod o hyd i’r bobl iawn gyda’r offer cywir.

Mae Derek yn egluro sut mae cydweithio wedi gwneud natur yn fwy, yn fwy beiddgar ac yn fwy prydferth ar hyd y Lon Werdd.

“Trwy ymuno â phrosiect cynharach dan arweiniad Sw Caer o’r enw Coridor Adfer Natur, roedd partneriaeth y sefydliadau dan sylw yn gallu neilltuo amser ac adnoddau i helpu i roi gwell mynediad i grwpiau difreintiedig at natur trwy adfer cynefinoedd dros ystod 10 milltir o Gaer i Ellesmere Port.

Roedd ysgolion lleol a gwirfoddolwyr cymunedol yn rhan o bob math o weithgareddau hybu natur sy’n cysylltu pobl a bywyd gwyllt. Roedd y rhain yn cynnwys:

  • Plannu ar gyfer peillwyr
  • Creu gerddi cors
  • Sefydlu ardaloedd bywyd gwyllt gyda gwestai chwilod
  • Gosod pyllau a blychau adar”

“I’w gwneud hi’n haws i bobl fynd ar neu oddi ar y Lon Werdd, cawsom gefnogaeth gan bartneriaeth Rhwydweithiau dros Natur i wella’r pwyntiau mynediad arglawdd.

Roedd rhai yn serth ac roedd llawer wedi gordyfu. Felly fe ddefnyddion ni ein sgiliau i dynnu llystyfiant, plannu blodau gwyllt a gwella’r pyllau tymhorol. Yn ogystal â gwneud y llwybrau’n fwy hygyrch, mae wedi rhoi lle i natur dyfu ac amrywio.”

“Rhan o fy rôl yw cynghori ar weithiau gwella cynefinoedd a chynyddu cysylltedd cynefinoedd ar hyd y llwybr. Dros y blynyddoedd diwethaf mae hyn wedi cynnwys rhoi mesurau ar waith i amddiffyn rhywogaethau prinnach a mwy bregus.

Mae tîm ystadau Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio hefyd wedi bod yn rhan o greu gwlyptiroedd, rheoli prysgwydd, cynnal cynefinoedd cymysg a rheoli glaswelltiroedd blodau gwyllt i wella amrywiaeth rhywogaethau.

Rydym hefyd wedi gweithio’n galed i amddiffyn ystlumod o fewn pontydd, llygod y dŵr a dyfrgwn yn ein cyrsiau dŵr cyfagos, brociaid sy’n gwneud cartrefi yn yr argloddiau rheilffordd coediog a madfallod cribog mawr yn ein pyllau a’n ffosydd.

Diolch i bartneriaethau y gallwn barhau i gynnig a chymhwyso arbenigedd sy’n helpu’r rhywogaethau prin hyn i wella.”

“Pan fyddwn yn datblygu lonydd gwyrdd rydym yn ymgorffori adfer natur o’r cychwyn cyntaf. Mae hyn yn cynnwys dylunio lliniaru newid hinsawdd i’r cam adeiladu, siarad â thimau cynnal a chadw’r awdurdod lleol a fydd yn gofalu am y Lon Werdd ar lawr gwlad ac ymgysylltu â’r cymunedau lleol a fydd yn ei defnyddio.

Gan weithio mewn partneriaeth, gallwn fod yn sicr o wneud y mwyaf o botensial y Lon Werdd i weithredu fel sinc carbon hollbwysig, gan amsugno carbon deuocsid o’r atmosffer i liniaru effeithiau newid hinsawdd.”

Budd partneriaeth 3: Rhoi hwb i awdurdodau lleol

Mae’r Lon Werdd yn rhan o rwydwaith o fannau gwyrdd ar draws trefi a dinasoedd, felly mae’r gallu i gydweithio ar draws ffiniau awdurdodau lleol yn hanfodol.

Mae Derek yn dweud wrthym sut mae partneriaethau trawsffiniol wedi bod o fudd i’r awdurdodau lleol a’r Lon Werdd.

“Gall partneriaethau rhwng awdurdodau lleol ei gwneud hi’n haws cyflawni prosiectau gwyrdd a goresgyn heriau cymhleth wrth i chi gyfuno adnoddau, sgiliau a gwybodaeth. Daeth ein perthnasoedd yn gryfach o ganlyniad i weithio’n agosach at ei gilydd, ac fe wnaethom ddatblygu cysylltiadau ag ystod ehangach o gyrff anllywodraethol amgylcheddol, tirfeddianwyr lleol, rhoddwyr, elusennau a grwpiau cymunedol.

A pho ehangaf yw eich cyrhaeddiad o fewn y gymuned, y mwyaf tebygol yw hi y bydd rhanddeiliaid lleol yn bwrw ymlaen ag unrhyw newidiadau gwyrdd.”

“Mae Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio ar y grŵp llywio ar gyfer Bionet Cymru gyda 4 awdurdod lleol. Mae hyn yn sicrhau bod unrhyw weithgareddau ar Lon Werdd Swydd Gaer a Glannau Dyfrdwy a ariennir gan Lywodraeth Cymru yn ategu ac yn gwella unrhyw brosiectau Bionet Cymru.

Ochr yn ochr â Rhwydweithiau dros Natur, mae’r darlun yn dod i’r amlwg o rwydwaith o brosiectau adfer natur sydd â’r potensial i fod yn fwy na swm ei rannau.”

“Mae ein partneriaethau trawsffiniol wedi ein galluogi i osod tri arwydd gyda phellteroedd ac amseroedd ar y llwybrau cerdded a beicio mwyaf cyffredin, gan helpu pobl i gynllunio eu teithiau. Rydym hefyd yn cydweithio i osod seddi ar hyd y Lon Werdd fel y gall hyd yn oed mwy o bobl gymryd eiliad ychwanegol i fwynhau natur.”

Budd partneriaeth 4: Cydweithio i sicrhau cyllid

Roedd cydweithio â phartneriaid gwahanol yn cynnig buddion ariannol uniongyrchol i’r Lon Werdd. Roedd dangos nodau a rennir yn sefydlu mwy o hygrededd ac yn agor y drws i gyfleoedd cyllido yn y dyfodol.

Mae Derek hefyd yn cynnwys dwy enghraifft o bartneriaethau sydd wedi cael mynediad at gyllid anoddach ei gyrraedd fel rhan o raglen adfer natur ehangach.

“Gweithiodd Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio gyda Chyngor Gorllewin Swydd Gaer a Chaer i sicrhau cyllid Cronfa Teithio Gweithredol Brys a ryddhawyd yn ystod y pandemig.

Helpodd ein partneriaeth i sicrhau’r gronfa trwy allu ymateb yn gyflym gyda:

  • Manylion union beth oedd angen gwaith atgyweirio
  • Costau ar gyfer y cynlluniau
  • Amserlen gyflawni a allai gynhyrchu ‘ennill cyflym’”

“Ni ddigwyddodd ein partneriaeth â phrosiect Rhwydweithiau dros Natur ar ei phen ei hun. Fe’i cychwynnwyd pan ddyfarnwyd grant Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol o dros £4 miliwn i Sw Caer, gyda chyllid cyfatebol sylweddol o gronfeydd craidd Sw Caer, Sefydliad Westminster, Ymddiriedolaeth Elusennol yr Arglwydd Leverhulme a rhoddwyr eraill.

Mae gweithio mewn partneriaeth a chydweithio ar geisiadau am gyllid wedi rhoi mynediad i ni at gyllid cenedlaethol ar gyfer ein gwaith llwybr gwyrdd lleol a fyddai fel arall bron yn amhosibl ei gyrraedd.”

“Mewn partneriaeth â Chyngor Sir y Fflint a Chyngor Sir Ddinbych, cawsom gyfran o gyllid Grant Craidd Llywodraeth Cymru i wella bioamrywiaeth ar hyd y Lon Werdd. Caniataodd i ni ehangu ein gwaith hyd yn oed ymhellach, gan greu dolydd o dir prysgwydd, gwella pyllau a helpu gwirfoddolwyr i dderbyn cymwysterau mewn trin offer fel llifiau a thorwyr, gwrychoedd a phlannu perllannau.”

I ba gyfeiriad nawr?

Yn chwilio am fwy o syniadau ar sut y gall eich awdurdod lleol reoli eich lonydd gwyrdd ar gyfer pobl a natur? Darllenwch ymlaen am enghreifftiau ysbrydoledig o bob cwr o'r DU.

Lon Werdd Kenilworth yn Swydd Warwick

Yn rhedeg ar hyd hen linell gangen y rheilffordd o Berkswell i Gyffordd Kenilworth, mae'n rhan o'r Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol a Pharc Gwledig Swydd Warwick. Mae'r Lon Werdd wedi'i chynnal a'i chadw'n dda ar gyfer pobl a natur ac mae'n darparu cysylltiadau cerdded, olwynio a beicio allweddol sy'n cynnwys Prifysgol Warwick, Coed Crackly a Choedwig a Gwarchodfa Natur Tocil.

Archwiliwch Lon Werdd Kenilworth
Archwiliwch Lon Werdd Kenilworth

Lon Werdd Comber yn Belfast

Un o'r lonydd gwyrdd mwyaf poblogaidd a mwyaf defnyddiedig yng Ngogledd Iwerddon, mae'n cychwyn yng nghalon Chwarter Titanic Belfast ac yn ymdroelli saith milltir allan i gefn gwlad Swydd Down. Mae canolbwynt teithio gweithredol i rymuso pobl i gymudo ar feic a chael effaith gadarnhaol ar ansawdd yr aer. Caiff y Lon Werdd ei rheoli gan dimau parciau a hamdden ar draws gwahanol awdurdodau lleol.

Archwiliwch Lon Werdd Comber
Archwiliwch Lon Werdd Comber

Lon Werdd Paisley yn Swydd Renfrew

Mae'r adran oddi ar y ffordd hon o Lwybr 7 yn rhan o'r Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol ac mae 250,000 o bobl yn dewis ei cherdded neu ei holwynio bob blwyddyn. Mae'n fudd enfawr i'r gymuned gan ei bod o fewn pum munud o gerdded i dair ysgol, ysbyty, sawl archfarchnad, canol y dref ac mae'n cysylltu'n uniongyrchol â Gorsaf Reilffordd Camlas Paisley. Fe'i hariannwyd trwy Raglen Lonydd Gwyrdd yr Alban.

Darganfyddwch Raglen Lonydd Gwyrdd yr Alban
Darganfyddwch Raglen Lonydd Gwyrdd yr Alban

Efallai y bydd gennych ddiddordeb hefyd yn

Archwiliwch Lon Werdd y Mileniwm am ddiwrnod allan

Lon Werdd Caer yn blodeuo diolch i brosiect cymunedol - Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio

Ysgolion Caer yn creu llwybr celf i'r Lon Werdd - Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio

Lon Werdd y Mileniwm yn rhan o brosiect bywyd gwyllt £4m Sw Caer - Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyn Beicio

Dylunio isadeiledd gwyrdd a glas ar gyfer rhwydweithiau teithio gweithredol