Tyfu coedwig drefol deg

24-06-2025

Meddyliwch am bwy sydd â’r sgiliau, y rhinweddau a’r perthnasoedd sydd eu hangen arnoch yn fewnol. Meddyliwch am bwy y mae eu blaenoriaethau’n cyd-fynd yn naturiol â’r math hwn o waith. Meddyliwch am unrhyw berthnasoedd neu bartneriaethau allanol y gallech eu datblygu i’ch helpu i gael y gorau o’r Sgôr Tegwch Coed. Meddyliwch am bwy sy’n cyfrannu beth a phwy allai gyfrannu adnoddau mewn nwyddau. Yn hollbwysig, meddyliwch am sut y byddwch yn rhoi eich cynlluniau ar waith e.e. mewn cymdogaethau tegwch coed isel sydd â heriau sylweddol).

Defnyddiwch yr adnodd Sgôr Tegwch Coed am ddim i ddeall sgoriau tegwch coed ar draws eich tref neu ddinas.

Defnyddiwch y sgôr i fireinio’ch cynllun:

• Categorïwch eich cymdogaethau yn rai blaenoriaeth uchel, canolig ac isel
• Lluniwch achos i ddangos i swyddogion etholedig neu arweinwyr awdurdodau lleol beth sy’n digwydd ar lefel ward, etholaeth neu ddinas
• Chwiliwch am batrymau a cheisiwch nodi achosion (e.e. a yw ardaloedd yn rai hynod ddiwydiannol neu wedi’u clustnodi ar gyfer datblygiad sylweddol?)
• Defnyddiwch ddata i adrodd stori tegwch coed yn eich tref neu ddinas. Beth yw ystod lefelau gorchudd canopi coed mewn gwahanol gymdogaethau? Sut mae gorchudd canopi yn cymharu â chyfartaleddau cenedlaethol?

• Defnyddiwch ddata Sgôr Tegwch Coed i addysgu ac ymgysylltu â sefydliadau a grwpiau cymunedol sydd â diddordeb yn gynnar. Mae’n gam allweddol wrth greu cynllun y bydd pobl yn ei dderbyn yn ddiweddarach.

Siaradwch ag arweinwyr awdurdodau lleol a gwleidyddol:

• Esboniwch beth mae’r Sgôr Tegwch Coed yn ei ddangos, pam mae anghydraddoldebau mewn gorchudd coed yn broblem a beth y gellir ei wneud yn ei gylch. Mae’n bwysig tynnu sylw at pam y bydd cynyddu tegwch coed yn eu helpu i gyflawni eu blaenoriaethau. Er enghraifft, mae llawer o drefi a dinasoedd wedi datgan argyfyngau hinsawdd a gallai ehangu gorchudd coed wneud gwahaniaeth diriaethol.
• Darllenwch 17 Nod Datblygu Cynaliadwy’r Cenhedloedd Unedig os hoffech fwy o fanylion am nodau a rennir ar gyfer pobl a’n planed.

Siaradwch â chymunedau:

• Mae’n bwysig cynnwys pobl yn gynnar ym mhob cam o’ch cynllunio, gwneud penderfyniadau a datblygu i ddeall beth sy’n bwysig iddynt. Gwrandewch ar gymunedau am eu hamgylchedd lleol, eu blaenoriaethau a’u dyheadau, a’u profiad o’r coed yn eu cymdogaeth.
• Rhannwch wybodaeth am sut mae gorchudd coed yn eu cymdogaeth yn cymharu ag eraill gerllaw neu hyd yn oed gyfartaleddau cenedlaethol. Esboniwch pam mae gorchudd coed isel yn peri risg, sut mae’n effeithio ar ein cymunedau a beth y gellir ei wneud yn ei gylch ar lefel unigol ac ar lefel cymdogaeth a dinas ehangach.

Meddyliwch am strategaethau a pholisïau presennol eich awdurdod lleol. Gallai tegwch coed naill ai lywio datblygiad cynlluniau sefydlu coed ar raddfa gymdogaeth, arwain prif gynllun coedwig drefol neu strategaeth goed lleoliad-gyfan, neu gael ei ychwanegu at strategaethau coed a choedwigoedd trefol presennol fel nod allweddol ychwanegol. Mae’r Tree Council wedi cynhyrchu canllawiau ar gynhyrchu strategaethau coed a choetiroedd.

Pethau i’w hystyried:

Sut allech chi ymgorffori tegwch coed mewn strategaethau presennol?

A allai tegwch coed lywio Strategaethau Adfer Natur Lleol?

A allech chi ymgorffori tegwch coed mewn polisi cynllunio lleol (e.e. mae Cyngor Dinas Birmingham yn ystyried gorchudd canopi wrth asesu ceisiadau am groesfannau troedffyrdd newydd a thynnu coed)?

Sut y byddwch chi’n ei droi o strategaeth yn gynllun cyflawni?

Dyma astudiaeth achos i ddysgu sut gwnaeth Cyngor Bournemouth, Christchurch a Poole a Chyngor Dinas Belfast integreiddio tegwch coed yn eu strategaethau coed trefol a sut y gweithiodd.

• Mae map tegwch coed yn rhannu coedwig drefol yn gymdogaethau blaenoriaeth ar gyfer cynllunio hirdymor a dyrannu adnoddau. Gall y Sgôr Tegwch Coed eich helpu i nodi’r cymdogaethau blaenoriaeth uchel mewn tref neu ddinas yn hawdd. Dyma’r lleoedd sydd â’r gorchudd coed teneuaf a lle mae angen pobl am fanteision coed fwyaf.
• I gynyddu gorchudd coed, bydd angen i reolwyr gydbwyso dyraniad adnoddau rhwng gwaith ar draws y goedwig drefol gyfan ac adfywio wedi’i dargedu mewn ardaloedd blaenoriaeth.
• Defnyddiwch ddata tegwch coed i greu cynllun ar gyfer sefydlu eich coedwig drefol yn y tymor hir:
• Nodwch pa gymdogaethau yw eich blaenoriaethau
• Cynlluniwch sut i gynyddu tegwch coed yn yr ardaloedd hyn
• Defnyddiwch offeryn modelu costau i amcangyfrif costau prosiectau plannu. Gallwch lawrlwytho un yma.
• Penderfynwch faint o amser ac adnoddau i’w dyrannu
• Nodwch gynllun cyflawni hirdymor i fynd i’r afael â’ch cymdogaethau blaenoriaeth, gan sicrhau cynaliadwyedd y goedwig drefol dros genedlaethau

Dyma astudiaeth achos i ddysgu sut y defnyddiodd Cyngor Dinas Birmingham a Birmingham Tree People eu Sgôr Tegwch Coed i lywio ble maent yn gweithio a sut maent yn defnyddio eu hamser.

Cyn gynted ag y gwyddoch ble mae eich ardaloedd blaenoriaeth uchel a pha drefn yr ydych am fynd i’r afael â nhw, mae’n bryd siarad â’r bobl sy’n byw yno, dysgu eu barn am goed a thrafod ble mae cyfleoedd i blannu mwy. Mae siarad â phobl nawr yn sicrhau eu bod yn cymryd rhan ac yn elwa o’r broses.

Adeiladwch ar y stori tegwch coed yr ydych wedi’i dechrau a helpwch bobl i ddeall ei fod yn fwy na phlannu yn unig. Efallai bod gan bobl leoliadau plannu neu ddyluniadau mewn golwg, neu gallwch ddefnyddio ‘Nodi lleoliadau plannu posibl’ i helpu i greu opsiynau iddynt ddewis o’u plith.

Beth bynnag fo’ch dull ymgysylltu, dyma rai camau allweddol i’w cofio:

• Cynnwys pobl mor fuan â phosibl yn y broses
• Deall ble y gallwch ychwanegu gwerth
• Rhoi eich amser yn rhydd
• Cael barn cyn gwneud penderfyniadau
• Bod yn glir ynghylch faint o awdurdod sydd gan gymunedau
• Bod yn glir ynghylch beth yw unrhyw derfynau cyd-ddylunio
• Cytuno ar nodau cyffredin
• Annog ymgysylltiad ymarferol a chreadigol gyda buddion tymor byr a hirdymor clir
• Helpu sefydliadau trydydd sector i ddefnyddio’r Sgôr Tegwch Coed (gan ddylanwadu ar gynghorwyr ac ymgorffori hyn yn eu gwaith eu hunain)

Bydd eich partneriaethau â thrigolion yn parhau i dyfu wrth i chi symud drwy bob cam. Mae hyn yn allweddol o ran sicrhau fod pobl yn parhau i ymgysylltu yn y tymor hir.

Yn ystod y cam hwn gallai fod yn ddefnyddiol sefydlu targed plannu. Mae Treeconomics a Choed Cadw wedi creu cyfrifiannell targed plannu tegwch coed a all eich helpu i osod nodau ar gyfer cynyddu gorchudd coed ar raddfa cymdogaeth. Mae hyn yn eich galluogi i osod ac addasu targedau % gorchudd canopi a niferoedd y coed bach/canolig/mawr sydd eu hangen i gyflawni’r rhain. Gallwch ei defnyddio i greu targed realistig ar gyfer nifer y coed sydd eu hangen i gynyddu tegwch coed ym mhob cymdogaeth.

Yna gallwch symud ymlaen i nodi lleoliadau plannu posibl. Efallai eich bod eisoes wedi darganfod bod gan rai pobl syniadau cryf ynghylch ble maent eisiau plannu coed. Efallai y bydd angen ychydig mwy o arweiniad ar eraill. Y naill ffordd neu’r llall, gall fod yn ddefnyddiol creu rhestr fer o leoliadau sy’n realistig ac yn cynrychioli blaenoriaethau pobl.

Pethau i’w hystyried wrth greu eich rhestr fer:

• Rhowch rai opsiynau cychwynnol i bobl i’w hannog i feddwl ble y gellid darparu coed newydd o amgylch y gymdogaeth
• Darganfyddwch pwy sy’n berchen ar y tir lle rydych chi’n cynnig plannu
• Ystyriwch a fyddai unrhyw gyfleustodau tanddaearol yn eich atal rhag plannu coed
• Nodwch unrhyw adeiladau cyfagos y dylech osgoi plannu wrth eu hymyl
• Osgowch unrhyw gynefinoedd blaenoriaeth – fel glaswelltir sy’n gyfoethog o ran rhywogaethau – a fyddai’n cael eu heffeithio’n negyddol gan blannu coed
• Cael ysbrydoliaeth o fethodoleg mapio cyfleoedd plannu coed Treeconomics
• Gwiriwch eich lleoliadau – mae mynd â phobl ar daith gerdded coed i edrych ar goed presennol a lleoliadau newydd yn ddifyr ac yn ffordd dda o gynllunio

Bydd cadw ymgysylltiad eich cymunedau y tu hwnt i blannu – i’r camau sefydlu a chynnal – yn rhoi’r cyfle gorau i goed gyrraedd aeddfedrwydd a chyflawni’r buddion mwyaf.

Mae canllaw y Trees and Design Action Group, Sut i Blannu Coed Mawr, yn ganllaw hygyrch i blannu coed mawr mewn mannau cyhoeddus. Bydd yn eich helpu i rymuso grwpiau eraill sydd â diddordeb mewn plannu coed, gan ddarparu’r wybodaeth sydd ei hangen arnynt i sefydlu coed iach mewn trefi a dinasoedd.

Bydd Sgôr Tegwch Coed Coed Cadw yn cael ei ddiweddaru’n flynyddol, felly wrth i’ch coed dyfu yn y tymor hir dylech allu olrhain y newid i’r gorchudd canopi dros amser.

Mae tegwch coed yn ffordd wych o rannu stori am eich cynnydd. Rhowch wybod i bobl am y gwelliannau rydych chi wedi’u gwneud, ble dechreuodd cymdogaethau a pha mor bell y maent wedi dod ar eu taith werdd.

Mae tegwch coed gymaint am bobl ag y mae am goed. Cofiwch adrodd y straeon dynol hefyd. Pwy oedd yn rhan o’r gwaith, sut wnaethon nhw wneud gwahaniaeth a beth mae tegwch coed yn ei olygu iddyn nhw?

Gwyliwch y fideo hwn i glywed straeon uniongyrchol am sut mae gwaith Birmingham Tree People wedi bod o fudd i bobl yn y gymuned.